Sapfirlərin sirrini aça bilmirlər

Alimlər sapfirlərin haradan əmələ gəldiyini aşkar etdiklərini söyləsələr də, yenə əsas sirri aça bilməyiblər.

Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə "Contributions to Mineralogy and Petrology" jurnalında böyük məqalə dərc olunub.

Nəşrin yazdığına görə, alimlərin tədqiqatları nəticəsində məlum olub ki, sapfirlər yer səthinin altındadır və qaynar mənşəlidir.

Uzun illərdir ki, bəzi vulkanik yataqlarda sapfirlər tapılır, çünki həmin ərazilərdəki, mövcud yer mantiyasından çıxan maqma uzun müddət ərzində yer qabığına qalxır və natrium ilə kaliumla zəngin ərimələr əmələ gətirir. Vulkanik proseslər məşhur qiymətli daşların yaranmasında vacib rol oynasa da, sapfirlərin dəqiq mənşəyi indi də sirr olaraq qalır. Alimlər sapfir daşların yalnız mantiyada əmələ gəldiyini, yoxsa maqmanın yüksəlməsi sayəsində sadəcə yer qabığında yarandığını müəyyən edə bilməyiblər.

Uzun illər tədqiqatlar aparan araşdırma müəllifləri bir çox suallara cavab tapıblar. Onların fikrincə, sapfirlərin əksəriyyəti mavi rəngli qiymətli daşlardır və əslində korund mineralının bir növüdür. Sapfirlər üç oksigen və iki alüminium atomundan ibarət alüminium oksiddir. Mavi, həm də ən məşhur sapfirin öz rəngi dəmir və titan çirkləri ilə formalaşır.

Alimlər qeyd ediblər ki, onlar sapfirlərin yer mantiyasının lap yuxarı hissəsində, yoxsa planet qabığının aşağı hissəsində yarandığını, daha sonra maqmanın onları səthə yaxınlaşdırdığını, daima baş verən həmin prosesləri öyrənmək istəyiblər. Bir nəzəriyyə sapfirlərin yer qabığında daha çox yüksək temperaturda və təzyiqlərdə əmələ gəlməsidir.

Tədqiqat müəllifləri Almaniyanın Eyfel dağ silsiləsində aşkar edilmiş bəlkə də yüzdən çox sapfiri ətraflı araşdırmaqla tədqiq ediblər. Məlum olub ki, orada lap uzaq keçmişə aid olan və güclü vulkanik fəaliyyət nəticəsində əmələ gələn böyük bir ərazi var.

Alimlər sapfirlərdə rutil və yaxud da titan oksidi, həmçinin sirkonun daxilolmalarını, alüminium oksiddə oksigen izotoplarının nisbətini öyrəniblər. Məhz elə bunun sayəsində də bu qiymətli daşın əmələ gəlməsinin necə, yaxud da harada baş verdiyini anlamaq mümkündür.

Nəşr bununla bağlı yazır: "Rutil və sirkon əmələ gəldikdə, onlara sürətlə radioaktiv parçalanmaya məruz qalan uran da daxil olur. Mineralın tərkibindəki uranın nisbəti öyrənilməlidir ki, həmin uranın çürüməsi üçün nə qədər vaxt lazım olub. Kimyəvi elementlərin izotopları həm də müxtəlif sayda neytronlara malik atomlardır. Tədqiqatçılar oksigenin iki izotopunu, yəni oksigen-16 ilə oksigen-18-i tədqiq ediblər. Araşdırma zamanı məlum olub ki, birincisi, yəni oksigen-16 Yer kürəsində ən bol oksigen formasıdır, ikincisinin tərkibi isə elə də kasıb deyil, yaşadığımız bu planetin mantiyasındakı mövcud minerallardan daha aşağı yer qabığından gələn minerallarda daha çoxdur”.

Aparılan tədqiqatlar sapfirlərin həm mani, həm də korteksdə tapıla bilən çox sayda oksigen nisbətlərinə sahibləndiyini də müəyyən edib. Uran üzərindəki son araşdırmalar göstərib ki, qiymətli daşlar onları səthə çıxaran vulkanik fəaliyyətlə eyni vaxtda əmələ gəlib.

Müəlliflər bu qənaətə gəliblər ki, qiymətli sapfirlər yer qabığının yuxarı hissəsində və təxminən 7 kilometr dərinlikdə yaranıb. Süxurların bəziləri isə mantiyadan olan maqma tərəfindən yaradılıb ki, bu da irəlilədikcə süxuru əridir. Bu yolla sapfirlər kəşf edilmiş izotop nisbətlərini əldə edirlər.

Alimlərin sözlərinə görə, digər sapfirlər də var ki, onlar fərqli proseslər nəticəsində yaranır. Maqmanın üst yer qabığındakı süxura tamamilə çox böyük sürətlə nüfuz etməsi, həmçinin də yüksək temperatur ilə təzyiq amilləri bu qiymətli, gözəl sapfirlərin yaranmasına səbəb olub.

Bu yeniliklə bərabər alimlər yenə də son elmi nəticə əldə edə bilmədiklərini etiraf ediblər. Elm adamları hələ də sapfir daşlarının maqmadan və yaxud yer mantiyasından əmələ gəldiyini konkret olaraq müəyyən edə bilmədiklərini söyləyiblər.

Oqtay QORÇU

Ana səhifəyə dön