İlham Şaban: “Son 5 ildə Azərbaycanda qaz satışı ziyanla həyata keçirilib”

“Azərbaycanda təbii qazın satışı ilə “Azəriqaz” məşğul olur. Azərbaycan müstəqilliyini əldə edəndən, faktiki olaraq bu qurum rentabelsiz və hökumət üçün problemli bir dövlət aktivi olub.

90-cı illərdə Azərbaycanda qaz hasilatı kəskin azaldığından ölkədə əhalinin qaz təminatı da ildən ilə pisləşib. Sovet dövrünün 86 faiz qazlaşması birdən-birə elə hala gəlib çatıb ki, heç Abşeron yarımadasında qaz təminatını normal səviyyədə həyata keçirmək mümkün olmayıb. Azərbaycanın istilik-elektrik stansiyaları o zaman əsasən mazutla çalışırdılar. Ölkə 2000-ci ilin oktyabrında qaz idxalçısı statusu qazanıb, Rusiyadan hər il 4 mlr. kubmetr ətrafında mavi yanacaq idxal edilib ki, enerjiyə olan tələbatı minimal səviyyədə həyata keçirmək mümkün olsun”.

Bunu Reyting.az-a neft-qaz məsələləri üzrə mütəxəssis İlham Şaban dünən Tarif Şurasının təbii qazın qiymətinə dəyişiklik etməsindən danışarkən deyib.

Onun sözlərinə görə, təbii ki, belə bir şəraitdə qazpaylayıcı sistemdə oğurluq da olub, yığım çox aşağı düşüb və texniki təminatı bir təhər yola veriblər: “Ona görə də XXI əsrin ilk beşilliyində, Azərbaycan özünə gələndə belə köhnə qaz təsərrüfatı sisteminin işində dönüş yaratmaq çox mürəkkəb idi: daim borclar yığılırdı, özü də milyardlıq. Hökumət bir neçə dəfə - 2005-ci ildən başlayaraq bu borcları silib. Qazın qiymətlərini artırmaqla sistemin işində irəliləyişə nail olmağa çalışsalar da, amma gözlənilən nəticə alınmayıb”.

İlham Şaban bildirib ki, 2009-cu il iyulun ilk günü “Azəriqaz”ın SOCAR-a birləşdirilməsi ilə dövlət, “Azəriqaz”ın idarəçilik mexanizminin yaxşılaşdırılmasını, satılan qazın və yığılan vəsaitin uçotunun kritik haldan normal göstəricilər səviyyəsinə qaldırılmasını və artan qaz hasilatı fonunda qaz təsərrüfatının yenidənqurulmasının həyata keçirilməsinə nail olmaq istəyib. Digər məqsəd “Azəriqaz”ın daha hökumətdən vəsait alan altqurum kimi fəaliyyət göstərməsinin qarşısını almaq olub.

Ekspert xatırladıb ki, 2 iyul 2009-cu ildə Tarif Şurası Azərbaycanda qaz tariflərini 2,1 dəfə artırıb: “Buna qədər əhali 1000 kubmetr qaz üçün 47 manat 20 qəpik ödəyirdi. Və oldu 100 manat!

2017-ci il 1 yanvar tarixindən isə Azərbaycanda əhali qrupu arasında qaz differensial tariflə verilməyə başlanıldı - yəni çox istifadə edirsənsə, 2 qat ödə! Əslində bu, normal bir addım idi - izafi qaz istehlakının qarşısını almaq üçün.

2009-ci il üçün SOCAR-ın hesabatında göstərilib ki, 1000 kubmetr qazın hasilatının maya dəyəri 34,55 AZN olub.

10 il sonra - 2019-cu ildə SOCAR qazın maya dəyəri haqda audit edilmiş hesabatında bunları ictimailəşdirib: qazın faktiki istehsal maya dəyəri 61,89 manat təşkil edib, amma SOCAR üzrə qazın hasilatına çəkilən xərclərlə yanaşı, Hasilatın Pay Bölgüsü Sazişinin şərtlərinə görə ƏŞ-dən alınan qazın dəyəri, qazın emalı, saxlanması və nəqlinə çəkilən xərclər nəzərə alınmaqla SOCAR üzrə satılan 1000 m3 qazın faktiki xərci 140,46 manat olub. Yəni SOCAR 2020-ci ildə hazırladığı bu hesabatda göstərib ki, onun ölkə daxilində satdığı qaz rentabelli deyil. SOCAR Hasilatın Pay Bölgüsü sazişləri çərçivəsində aldığı qazın qiymətini 2016-cı ildən ictimailəşdirməyə başlayıb. Niyə? Çünki 2015-ci ildə iki devalvasiya nəticəsində manat 2 dəfəyədək dəyərini itirdikdən sonra SOCAR-ın ölkənin daxili bazarının ehtiyacları üçün dollarla aldığı təbii qazın qiymətində kəskin dəyişmələr oldu. Həmçinin SOCAR ölkəyə 2016-2018-ci illərdə yenidən qaz idxal etməyə başladı: əvvəlcə Türkmənistandan (İran üzərindən), daha sonra Rusiyadan. Həmin qaz SOCAR üçün ölkə daxilində xarici şirkətlərdən alınan qazdan xeyli baha başa gəlirdi.

2018-ci ildə SOCAR üzrə satılan 1000 m3 qazın faktiki xərci 155,75 manat təşkil edib, 2017-də bu göstərici 163,7 manat idi. 2016-cı ildə isə 128,77 manat. Ortaya sual çıxır: SOCAR mayasına ziyan edə-edə qazı necə satırmış?

Qeyd edək ki, 4 yanvar 2021-ci ildə SOCAR Tarif Şurasına təbii qaz qiymətlərinin artırılması təklifi ilə bağlı artıq müraciət edibmiş. O zaman sadəcə, benzin və dizel yanacağının qiymətinin artımı rəsmiləşdirilmişdi. Demək, bu məsələ gündəmdə olub”.

O ki qaldı SOCAR-ın bir təsərrüfat-kommersiya qurumu kimi hansısa məhsulu maya dəyərindən aşağı qiymətə satmasına, İlham Şaban deyib ki, artıq bu, SOCAR-ın yeganə təsisçisi – dövlətlə şirkət arasında olan münasibətlərlə tənzimlənir. Yəni razılaşdırılır.

İ. Şabah qeyd edib ki, audit edilmiş hesabata görə, SOCAR ölkə daxilindəki qaz satışını son 5 ildə ziyanla həyata keçirib.

Reyting.az

Ana səhifəyə dön