00:14 / 03-02-2026
Aviadaşıyıcı gəmilərə malik ölkələrin reytinqi açıqlanıb
23:39 / 02-02-2026
Tramp: "Hindistan Rusiya neftindən imtina etdi"
23:02 / 02-02-2026
İcra başçısını söyən şəxs həbs olunub
21:04 / 02-02-2026
"Velizarofficial" adlı səhifənin idarəçisi saxlanılıb
20:02 / 02-02-2026
İlham Əliyev Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində - Yeni sənədlər imzalanıb - (Yenilənib) - Fotolar
19:41 / 02-02-2026
Xalq artistinin oğlu döyülüb
19:23 / 02-02-2026
Süleyman Mikayılov: “Nə harasa çağırılmışam, nə də ifadə vermişəm”
18:52 / 02-02-2026
Sabiq səfir: Türkiyədə görüş təşkil etməyə çalışırlar
18:00 / 02-02-2026
Qaz borusu partlayıb, yaralılar var - Yenilənib
17:55 / 02-02-2026
Generallar yeni vəzifədə polkovnik rütbəsində işləyəcək
17:16 / 02-02-2026
Cəlaloğlu: İranı silahlandırmağın mənası yoxdur
15:47 / 02-02-2026
Kreml Zelenskinin Moskvaya səfərində israrlıdır
15:17 / 02-02-2026
Oskar mükafatına namizədi həbs ediblər
15:04 / 02-02-2026
Kamran Əliyev üç prokuror təyin edib
14:20 / 02-02-2026
Apteklərdə nöqsanlar aşkar edilib
14:13 / 02-02-2026
Kreml Avropada xaos yaratmağı planlaşdırır
13:35 / 02-02-2026
Fevralın 17-də astronomik hadisə baş verəcək
13:12 / 02-02-2026
Dağlıq ərazilərə qar yağacaq - Proqnoz
13:06 / 02-02-2026
İTV-nin Yayım Şurasına yeni üzvlər seçilib
12:39 / 02-02-2026
Milli Məclisin iki komissiyası yenidən formalaşdırılıb - Siyahı
12:31 / 02-02-2026
Deputat: Azərbaycan seçkilərə qədər Ermənistanla sülh müqaviləsini imzalaya bilər
12:04 / 02-02-2026
Naxçıvan Konstitusiyasına çoxsaylı dəyişikliklər II səsvermədə təsdiqlənib
11:57 / 02-02-2026
İşsizlik dövlət üçün əlavə risklər yarada bilər
11:38 / 02-02-2026
Ay missiyasına hazırlıqlar başlayıb - Foto
11:26 / 02-02-2026
Musiqiçi oğluna 521 dildə mahnı yazıb
11:04 / 02-02-2026
Milli Məclisin iclası başlayıb
10:59 / 02-02-2026
ABŞ İranı armada ilə, Tehran Ağ evi regional müharibə ilə təhdid edir
10:58 / 02-02-2026
“QHT işi”: Mehriban Rəhimlinin məhkəməsi başlayır
10:34 / 02-02-2026
Prezident gəncləri təbrik edib - Müraciət
10:27 / 02-02-2026
Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının öz valyutası olmayacaq
20:01 / 30-01-2026
Prezident icra başçısını vəzifədən azad edib - Foto
17:31 / 29-01-2026
Vensin səfəri Güney Qafqaza nə vəd edir?
17:48 / 30-01-2026
Yerə bənzəyən planet kəşf olunub
18:15 / 30-01-2026
Vəzifəli şəxslər həbs edilib - (Yenilənib) - Foto
11:42 / 30-01-2026
Tramp üçün əlavə bəhanə: ABŞ prezidenti İraqı niyə hədəfə alıb?
15:04 / 02-02-2026
Kamran Əliyev üç prokuror təyin edib
23:45 / 29-01-2026
Ceyhun Bayramov: Azərbaycan ərazisindən İrana qarşı istifadəyə icazə verilməyəcək
13:35 / 02-02-2026
Fevralın 17-də astronomik hadisə baş verəcək
14:05 / 29-01-2026
Mollazadə: İran ətrafında vəziyyət ağır və təhlükəlidir
13:48 / 29-01-2026
Zəngilana növbəti köç karvanı gedib - (Yenilənib)
15:01 / 29-01-2026
Rusiya ordusu bir şəhəri ələ keçirib, iki şəhərə doğru irəliləyir
Əmək prosesi haqqında
Tarix: 25-02-2020 01:33 | Bölmə: Seymur BAYCAN
Onlar bir-birinin ağzını güdürdülər. Bəzən hansısa ağzından söz qaçırdırdı, onun yoldaşı əsnəyərək ayağa qalxır, tibb bacılarının qərargahının yanındakı jurnalı açır, eşitdiklərini ora qeyd edirdi. Böyük Bacı deyirdi ki, bu qeydlər bütün şöbədə aparılan müalicə işi üçün əhəmiyyətlidir. Amma məncə, Böyük Bacı bununla, sadəcə, pasiyentlər haqqında kifayət qədər məlumat toplayırdı ki, lazım olanda əsas korpusdakı adamlara xəbər versin, onlar da gəlib problemli pasiyentin başına əl gəzdirsinlər, təmir etsinlər. Bu məlumatı qeydiyyat jurnalına yazan pasiyent ulduz alır və ertəsi gün yerindən bir az gec qalxmaq hüququ qazanırdı.
Xahiş edirəm bir az diqqətinizi cəmləyin və zəhmət olmasa yüz minlərlə insan təsəvvürünüzə gətirin. Başı, qulaqları, gözləri olan, ürəkləri döyünən, yatan, duran, yemək yeyən, yeriyən, hava udan yüz minlərlə insan… Kimdi bu insanlar? Bu yazıda, hal-hazırda, bu an, bu dəm yüz minlərlə insan dedikdə daha çox kimləri nəzərdə tutmaqdayıq? Bacardığımız qədər aydınlıq gətirək.
Hər şeydən əvvəl onlar Azərbaycan vətəndaşlarıdır.
Ciblərində Azərbaycan pasportu gəzdirməkdədirlər. Daha sonra onlar atadır, anadır, əmidir, dayıdır, xaladır, bibidir, nənədir, babadır… Hərəsinin bir bioloji statusu var. Kiməsə, əsasən öz övladlarına, nəvələrinə onu etmək olar, bunu etmək olmaz janrında nəsihətlər verirlər. Bəli, ilk baxışdan onlar insana oxşayırlar. Lakin məsələ ondadır ki, bu yüz minlərlə insan ildə bir kitabı əvvəldən axıra qədər oxumur, ildə bir dəfə teatra, sərgiyə getmir, siyasətlə maraqlanmır, həm ölkə daxilində, həm də dünyada baş verən hadisələr, proseslər, sənət dünyası onları maraqlandırmır. Onların bütün həyat fəlsəfəsi, fikri, zikri “bir manata alıb, iki manata satmaqdan”, hansısa əyri yollarla “kimisə minib qabaqa düşməkdən” ibarətdir. Hər cürə maddi xırda-xuruşu ələ keçirməyi uğur, naliyyət hesab etməkdədirlər. Bunu bacarmayanları asanlıqla fərasətsiz adlandırırlar. Yüz minlərlə insanın dilində hər gün bir neçə dəfə səslənən “fərasətsiz” sözü elə-belə söz deyil. Ağır sözdür. Xalqımızın dilində tez-tez səslənən, dilindən düşməyən “fərasətsiz” sözünün altında çox mənalar, mətləblər yatır. Fərasətsiz deyildikdə əsasən iki cür insan nəzərdə tutulur.
– İnsan doğrudan da maddiyyat olaraq nələrsə əldə etmək istəyir, bu istiqamətdə cəhdlər edir, tər tökür, can qoyur, min oyundan çıxır, lakin hec cürə maddiyyat əldə edə bilmir. Bu növ fərasətizlərə qarşı xalqımız hardasa dözümlu, hardasa daha tolerant munasibət göstərməkdədir.
– İnsan maddiyyat, vəzifə əldə edə bilər, buna onun imkanı, potensialı çatır, sadəcə, nəyə görəsə, hansısa səbəbdənsə bugünkü şərtlər daxilində maddiyyat əldə etmir. Özünün prinsipi, ideyası, balaca dünyası, “qırmızı xətti” var. Bu növ fərasətsizlərə qarşı xalqımızın dözümü yoxdu. Xalqımız bu növ fərasətsizlərə axmaq, debil, dəli, gic, mağmın kimi baxmaqla yanaşı, həm də onlara dərin nifrət bəsləməkdədir. Əlacları olsa belə fərasətsizlərin başın kəsib, qanını içərlər.
İnsanın pul qazanmasında, vəzifə əldə etməsində ciddi bir qəbahət yoxdur. Amma vacib bir şərti, vacib bir sualı nəzərə almaqla: hansı yollarla? Bax, əsas məsələ budur.
Üstəlik, daha bir incə nüansa diqqət etməliyik. Bu nüansa Henri Ford memuarında belə toxunub: “Hakimiyyət və texnika, pul və mal insan həyatını azadlıq və firavanlıqla nə dərəcədə təmin etməyə qadir və qabildirsə, bu məhfumlar da məhz o qədər qiymətli və xeyirlidir”.
Başı, qulaqları, gözləri olan yüz minlərlə insan təsəvvürünüzə gətirin. Zarafat deyil, yüz minlərlə insan… Bunu zəhmət çəkib, diqqət cəmləyərək təsəvvür etmək lazımdır. Toy, nişan, xınayaxdı, gəlin paltarı, bəy kostyumu, xonça, yengə - bu, yüzminlərlə insanın müzakirə etdiyi, maraqlandığı əsas mövzulardır. Şadlıq evləri onlar üçün müxtəlif milli ayinlərin həyata keçirildiyi müqəddəs məkandır. Şadlıq evi adlanan məbəddə onlar yeyirlər, içirlər, oynayırlar, paltarlarını göstərirlər, dalaşırlar, bıçaqlaşırlar, çəkişirlər, bərkişirlər, cütləşirlər, artırlar, çoxalırlar, özləri kimi mənasız, havayı yerə hava udan insanlar dünyaya gətirirlər. Fikirləri və zikirləri, niyyətləri, arzuları eyni olduğundan, puldan, vəzifədən savayı heç nəyə inanmadıqlarına görə sifətdən də hamısı bir-birinə oxşayır.
Hamımız ətdən və sümükdən ibarətik. İnsanın sifətinə məna, ifadə verən onun ruhu, düşüncələridir. Necə deyərlər, qurbanı müqəddəs edən qurbangahdır. Yəni, insanın həyatına məna qatan müxtəlif hobbilərdir, mubarizədir, getdiyi yoldur, sənətdir, yaradıcılıqdır, təmənnasız, səmimi olaraq nəyəsə, xoş, yaxşı bir şeyə inanmağıdır. Burda Stendalın çox sevdiyim, bir vaxtlar oxuduğum zaman mənə hədsiz təsir edən bir sözünü xatırlamaqdayam. Stendal deyirdi ki, bizim ehtiraslarımız, bizim sərvətimizdir. Bizim ehtiraslarımız hətta bizi eşafota aparsa belə, onlara minnətdar olmalıyıq. Çünki, bu ehtiraslar bizi daha dəhşətli bir aqibətdən, mənasızlıqdan qoruyur.
Azərbaycanda yüz minlərlə insan Van Qoqu, Bethoveni, Çexovu tanımır. Bu dəhşətdir. Bu faciədir. Bilirəm, indi səmimi, sadəlövh, cığal yoldaşlardan biri çox güman bu pozisiyaya, məsələnin bu cür sərt qoyuluşuna etiraz edəcək. Düşünəcək, de ha, filankəs, Van Qoqu da, Bethoveni də, Çexovu da lap yaxşı, el dilində desək, əlinin içi kimi tanıyır, amma bununla belə cəmiyyət, bəşəriyyət üçün zərərli əməllərindən qalmır, rüşvət alır, seçki qutularına saxta bülletenlər doldurur, cibində saxta deputat mandatı gəzdirir, yaltaqlanır, ağa qara, qaraya ağ deyir.
Hardasa haqlı etirazdır. Bəli, nasistlər də gündüzlər adamları yandırırdılar, axşamlar isə tər-təmiz geyinib-gecinib, ətirlənib, pudralanıb, konyak içə-içə Bethovenə qulaq asırdılar, ədəbiyyatdan, fəlsəfədən, kinodan, sənətdən, yüksək materiyadan danışırdılar. Fəqət bütün bunların məsələyə bir o qədər də dəxli yoxdur. Kiminsə Van Qoqu, Bethoveni, Çexovu tanıya-tanıya əclaflıq etməsi, bəd əməllər törətməsi, seçki qutularına saxta bülleten doldurması, rüşvət alması, yalan danışması, yaltaqlanması, cibində saxta deputat mandatı gəzdirməsi ağa qara, qaraya ağ deməsi universal həqiqəti dəyişmir. İnsan Van Qoqu, Bethoveni, Çexovu tanımalıdır. Vəssalam, qurtardı getdi, nida. Van Qoqu, Bethoveni, Çexovu tanımayan adam özünü tanımır.
***
Bir – birlərinə necə, hansı münasibət göstərməklərindən asılı olmayaraq üzdə, vitrində olan adamların bir-birini tanıması onlarda olduqca zərərli illuziya yaradır. Balaca bir qrup digərlərinin də, kütlənin arasında tanımadıqları çoxlu adamların da aşağı-yuxarı onlar kimi eyni hissləri keçirdiyini, aşağı-yuxarı onlar kimi düşündüklərini, aşağı-yuxarı onlar kimi eyni şeyləri arzuladığını güman edirlər. Yəni, bir-birini tanıyan bir dəstə adam eyni hissləri keçirir, eyni şeyləri arzulayır və belə düşünür ki, “onlar tək deyil”, onlar kimi adamlar çoxdur, sadəcə, onlara oxşayan abstrakt digərlərini axtarıb tapmaq, üzə çıxartmaq, təşkilatlandırmaq lazımdı.
Bu mənzərəni intellektual onanizm adlandıra bilərik. Vitrində, üzdə olan adamlar öz ətraflarından bir az kənara çıxdıqda görürlər ki, digərlərinin tamam başqa FM-i, tamam başqa dalğası, tamam başqa dünyası, tamam başqa arzusu, hissi, düşüncəsi, tamam başqa həyat tərzi var. Üzdə, vitrində olan adamlar ətraflarından bir az kənara çıxanda acı, qəddar, kobud, ağır reallıqla qarşılaşır, nəticədə illuziyaları darmadağın olur. Bu zaman kimsə gördüklərindən dəhşətə gələrək, tez-tələsik öz kiçik ətrafına, komfort zonasına qayıdır, kimsə isə dərin məyyusluq hissi keçirir. İlluziyanın darmadağın olmasına hər adam tab gətirə bilmir və bunu hər kəsdən də gözləmək düzgün olmaz. Əslində isə əsl insan təbiəti, əsl iradə elə illüziyanın darmadağın olduğu zaman üzə çıxır. Canavardan qorxan meşəyə girməməlidir. Oğul odur ki, illüziyası darmadağın olanda başını tam itirməsin, qaçıb özünün komfort zonasında gizlənməsin, gördüklərindən düzgün nəticələr çıxarıb, vəziyyəti düzgün qiymətləndirib, qollarını çirmələyib, işə, söhbətə təzədən girişsin. Xalq dilində desək, igid odur atdan düşə atlana, igid odur hər yaraya qatlana.
Deyirlər, hər bəd hadisənin bir xoş tərəfi də olmalıdır. Parlament seçkilərinin yaxşı bir tərəfi ondan ibarət oldu ki, gənc siyasətçilər, aktivistlər seçki prosesində öz ətraflarından, komfort zonalarından çıxıb xalqla, ümumən ölkəylə bir az yaxından tanış olmaq imkanı qazandılar. Reallıqlarla qarşılaşmaq, reallıqlarla yaxından tanış olmaq, reallıqları öz dərilərində hiss etmək onlardan bəzilərini dəhşətə və vəhşətə gətirmişdir. Seçki prosesində xalqla, ölkəylə bir az tanış olmaq imkanı qazanmış, reallıqları öz dərisində hiss etmiş gənc siyasətçilərdən biri gördüklərindən, müşahidələrindən dəhşətə gələrək mənə qəzəbli, təssüflə, məyyusluqla dolu məktub yazmışdı. Görünür, ürəyini boşaltmağa, dərdini paylaşmağa daha münasib adam tapmayıb. Olsun, problem yoxdur. Məktubda gənc siyasətçimiz bir neçə dəfə “bu nə camaatdı belə, bunlar nə yeyirlər, nə içirlər, nə fikirləşirlər, inan, mat qalmışam”,- cümləsi işlətmişdi. “Bu nə camaatdı belə, bunlar nə yeyirlər, nə içirlər, nə fikirləşirlər”,- cümləsinin bir neçə dəfə işlədildiyi məktubun hansı müşahidələr nəticəsində, hansı hisslərin təsiri altında yazıla biləcəyini özünüz təsəvvür edin.
Seçki prosesində xalqla, ölkəylə bir az yaxından tanış olmuş, reallıqları öz dərisində hiss etmiş, gördüklərindən, müşahidələrindən dəhşətə gəlmiş gənc siyasətçimizə qısaca olaraq bu məzmunda bir cavab yazdım: “Bəs mən yazıq, mən bədbəxt on ildən artıqdır nə yazıram? Get yazdıqlarımı təzədən oxu”.
Ciddi deyirəm, artıq qəti olaraq bu nəticəyə gəlmişəm ki, bir çox adamlar yazdıqlarımı zarafat, əyləncə kimi qəbul edir. Onlar elə düşünürlər ki, boş-bekar, avara adamam, qaşınmayan yerdən qan çıxartmaqla məşğulam. Sizə doğrusunu deyirəm, vallah belə deyil. Yuxudan kal oyanıb, havadan-sudan heç nə yazmıram. Hər bir yazı, hər bir fikir onlarla, yüzlərlə müşahidənin nəticəsində yaranır…
Sonuncu parlament seçkilərində o da açıq-aşkar məlum oldu ki, qismən, lap azacıq siyasiləşmiş adamların (yazının əvvəlində təsvir olunan adamların bura adiyyatı yoxdur) böyük hissəsi seçkiyə, verəcəkləri səslərin düzgün hesablanmasına inanmırlar. Bu acı mənzərənin hansı səbəblərdən, hansı hadisələr, proseslər nəticəsində yaranması tamam başqa yazının mövzusudur.
Adamların seçkiyə inanmaması nə deməkdir? Adamların seçkiyə inanmaması o deməkdir ki, adamlar dövlətə inanmır. Adamların seçkiyə inanmaması o deməkdir ki, adamlarla dövlət arasında dialoq yoxdur. Adamlarla dövlət arasında böyük, dərin bir uçurum mövcuddur. Seçki institutu, hakimiyyətin sivil yolla bölüşdürülməsi tamam sıradan çıxıb, seçki tamam urvatdan düşüb. Bu isə hər bir xalq, hər bir ölkə üçün çox pis, arzuolunmaz haldır və əlbəttə heç bir yaxşı aqibət vəd edə bilməz. Bunu başa düşmək üçün Harvard Universitetini bitirmək lazım deyil. Bir balaca savadı, çox yox, bir balaca tarixdən məlumatı olan adam bunu çox gözəl başa düşür. Sadəcə, indi kimsə bunu açıq şəkildə ifadə edir, kimsə hansısa səbəblərdənsə etmir.
Parlament seçkilərində o da geniş mənada məlum oldu ki, xeyli Azərbaycan vətəndaşının gönü, qabırğası düşündüyümüzdən də artıq dərəcədə qalınlaşıb. Xeyli Azərbaycan vətəndaşı həyasızlaşıb, sırtıqlaşıb, utanmaq, abır-həya hissini tamam, köklü-köməcli itirib. Allah bilir onlar sonuncu dəfə nə vaxt qızarıblar. Çox güman, nəyəsə görə qızarmağı, utanmağı birdəfəlik unudublar. Belə də olmalıdır. Sağlam rəqabət mühitinin olmadığı yerdə həyasız, arsız, dayaz, səviyyəsiz, yaltaq, heç bir “qırmızı xətti” olmayan adamların üzə çıxması, artıb çoxalması üçün münbit şərait yaranır. Deyirlər, bu fani dünyada üç şey qorxuludur. Silah uşaq əlində, hakimiyyət naşı əlində, tərif yaltaq dilində. Demişəm və indi bir daha deyirəm: sabah bu hakimiyyətin ayağı bir balaca büdrəsə, bu hakimiyyət haqqında ən idbar, ən murdar sözləri bu gün bu hakimiyyətə yaltaqlanan adamlar deyəcəklər, bu gün bu hakimiyyətə yaltaqlanan adamlar yazacaqlar.
Yaltaq adam qorxulu adamdır. Yaltaqlıq etmək nə deməkdir? Yaltaqlıq etmək o deməkdir ki, insan özünə hörmət etmir. Özünə hörmət etməyən adamdan da nə desən gözləmək olar. Əbəs yerə deməyiblər: axmaq, yaltaq dostun olunca, ağıllı düşmənin olsun. Ağıllı düşmən adamı formada saxlayır, yaltaq dost isə adamı pis mənada arxayınlaşdırır. Bütün hallarda, tülkünün aldatmağındansa, şirin parçalamağı yaxşıdır.
Bəs bu seçkidə kim uddu, kim uduzdu? Ümumi götürəndə hamı, cümlə əhali, bütün ölkə uduzdu. Yox, əgər konkret düşərgələrdən söhbət gedirsə, ən çox uduzan hakimiyyət düşərgəsi oldu. Seçkidəki biabirçılıqlar, hakimiyyətin islahatlar söz-söhbətinin üstündən dərin, qalın, çalın-çarpaz xətt çəkdi və islahat söz-söhbətlərinə inanmış, yaxud özünü inanmış kimi göstərən, hakimiyyətə qarşı loyal mövqedə dayanan adamları hakimiyyətdən küsdürdü. Ümumilikdə isə bütün bu proseslərin gedişatı yuxarıda qeyd olunduğu kimi, yaxşı heç nə vəd etmir.
Mən heç də özümü həyat hadisələrinin, siyasi proseslərin, tarixin bilicisi kimi təqdim etmək istəmirəm. Saqqal saxlayanların hamısı alim olmasa da, baxmayın, hər halda biz də nələrsə bilirik. Özümüzə görə beş-altı kitab oxumuşuq.
Qoca tarix ona qarşı çıxanlara əvvəlcə şifahi xəbərdarlıq edir. Sonra “sarı kart” göstərir. Daha sonra “qırmızı kart” göstərərək meydandan qovur.
Məni bağışlayın, son vaxtlar futbola çox aludə olmuşam, özümdən asılı deyil, futbol şərhçilərinin dilində danışmağa başlamışam. İmkanım olsaydı bura bir gülüş işarəsi qoyardım.(azlogos)
Bölməyə aid digər xəbərlər
Tarix: 25-02-2020 01:33 | Bölmə: Seymur BAYCAN
Onlar bir-birinin ağzını güdürdülər. Bəzən hansısa ağzından söz qaçırdırdı, onun yoldaşı əsnəyərək ayağa qalxır, tibb bacılarının qərargahının yanındakı jurnalı açır, eşitdiklərini ora qeyd edirdi. Böyük Bacı deyirdi ki, bu qeydlər bütün şöbədə aparılan müalicə işi üçün əhəmiyyətlidir. Amma məncə, Böyük Bacı bununla, sadəcə, pasiyentlər haqqında kifayət qədər məlumat toplayırdı ki, lazım olanda əsas korpusdakı adamlara xəbər versin, onlar da gəlib problemli pasiyentin başına əl gəzdirsinlər, təmir etsinlər. Bu məlumatı qeydiyyat jurnalına yazan pasiyent ulduz alır və ertəsi gün yerindən bir az gec qalxmaq hüququ qazanırdı.
Ken Kizi, “Ququ quşu yuvası üzərindən uçarkən” əsərindən
Xahiş edirəm bir az diqqətinizi cəmləyin və zəhmət olmasa yüz minlərlə insan təsəvvürünüzə gətirin. Başı, qulaqları, gözləri olan, ürəkləri döyünən, yatan, duran, yemək yeyən, yeriyən, hava udan yüz minlərlə insan… Kimdi bu insanlar? Bu yazıda, hal-hazırda, bu an, bu dəm yüz minlərlə insan dedikdə daha çox kimləri nəzərdə tutmaqdayıq? Bacardığımız qədər aydınlıq gətirək.
Hər şeydən əvvəl onlar Azərbaycan vətəndaşlarıdır.
Ciblərində Azərbaycan pasportu gəzdirməkdədirlər. Daha sonra onlar atadır, anadır, əmidir, dayıdır, xaladır, bibidir, nənədir, babadır… Hərəsinin bir bioloji statusu var. Kiməsə, əsasən öz övladlarına, nəvələrinə onu etmək olar, bunu etmək olmaz janrında nəsihətlər verirlər. Bəli, ilk baxışdan onlar insana oxşayırlar. Lakin məsələ ondadır ki, bu yüz minlərlə insan ildə bir kitabı əvvəldən axıra qədər oxumur, ildə bir dəfə teatra, sərgiyə getmir, siyasətlə maraqlanmır, həm ölkə daxilində, həm də dünyada baş verən hadisələr, proseslər, sənət dünyası onları maraqlandırmır. Onların bütün həyat fəlsəfəsi, fikri, zikri “bir manata alıb, iki manata satmaqdan”, hansısa əyri yollarla “kimisə minib qabaqa düşməkdən” ibarətdir. Hər cürə maddi xırda-xuruşu ələ keçirməyi uğur, naliyyət hesab etməkdədirlər. Bunu bacarmayanları asanlıqla fərasətsiz adlandırırlar. Yüz minlərlə insanın dilində hər gün bir neçə dəfə səslənən “fərasətsiz” sözü elə-belə söz deyil. Ağır sözdür. Xalqımızın dilində tez-tez səslənən, dilindən düşməyən “fərasətsiz” sözünün altında çox mənalar, mətləblər yatır. Fərasətsiz deyildikdə əsasən iki cür insan nəzərdə tutulur.
– İnsan doğrudan da maddiyyat olaraq nələrsə əldə etmək istəyir, bu istiqamətdə cəhdlər edir, tər tökür, can qoyur, min oyundan çıxır, lakin hec cürə maddiyyat əldə edə bilmir. Bu növ fərasətizlərə qarşı xalqımız hardasa dözümlu, hardasa daha tolerant munasibət göstərməkdədir.
– İnsan maddiyyat, vəzifə əldə edə bilər, buna onun imkanı, potensialı çatır, sadəcə, nəyə görəsə, hansısa səbəbdənsə bugünkü şərtlər daxilində maddiyyat əldə etmir. Özünün prinsipi, ideyası, balaca dünyası, “qırmızı xətti” var. Bu növ fərasətsizlərə qarşı xalqımızın dözümü yoxdu. Xalqımız bu növ fərasətsizlərə axmaq, debil, dəli, gic, mağmın kimi baxmaqla yanaşı, həm də onlara dərin nifrət bəsləməkdədir. Əlacları olsa belə fərasətsizlərin başın kəsib, qanını içərlər.
İnsanın pul qazanmasında, vəzifə əldə etməsində ciddi bir qəbahət yoxdur. Amma vacib bir şərti, vacib bir sualı nəzərə almaqla: hansı yollarla? Bax, əsas məsələ budur.
Üstəlik, daha bir incə nüansa diqqət etməliyik. Bu nüansa Henri Ford memuarında belə toxunub: “Hakimiyyət və texnika, pul və mal insan həyatını azadlıq və firavanlıqla nə dərəcədə təmin etməyə qadir və qabildirsə, bu məhfumlar da məhz o qədər qiymətli və xeyirlidir”.
Başı, qulaqları, gözləri olan yüz minlərlə insan təsəvvürünüzə gətirin. Zarafat deyil, yüz minlərlə insan… Bunu zəhmət çəkib, diqqət cəmləyərək təsəvvür etmək lazımdır. Toy, nişan, xınayaxdı, gəlin paltarı, bəy kostyumu, xonça, yengə - bu, yüzminlərlə insanın müzakirə etdiyi, maraqlandığı əsas mövzulardır. Şadlıq evləri onlar üçün müxtəlif milli ayinlərin həyata keçirildiyi müqəddəs məkandır. Şadlıq evi adlanan məbəddə onlar yeyirlər, içirlər, oynayırlar, paltarlarını göstərirlər, dalaşırlar, bıçaqlaşırlar, çəkişirlər, bərkişirlər, cütləşirlər, artırlar, çoxalırlar, özləri kimi mənasız, havayı yerə hava udan insanlar dünyaya gətirirlər. Fikirləri və zikirləri, niyyətləri, arzuları eyni olduğundan, puldan, vəzifədən savayı heç nəyə inanmadıqlarına görə sifətdən də hamısı bir-birinə oxşayır.
Hamımız ətdən və sümükdən ibarətik. İnsanın sifətinə məna, ifadə verən onun ruhu, düşüncələridir. Necə deyərlər, qurbanı müqəddəs edən qurbangahdır. Yəni, insanın həyatına məna qatan müxtəlif hobbilərdir, mubarizədir, getdiyi yoldur, sənətdir, yaradıcılıqdır, təmənnasız, səmimi olaraq nəyəsə, xoş, yaxşı bir şeyə inanmağıdır. Burda Stendalın çox sevdiyim, bir vaxtlar oxuduğum zaman mənə hədsiz təsir edən bir sözünü xatırlamaqdayam. Stendal deyirdi ki, bizim ehtiraslarımız, bizim sərvətimizdir. Bizim ehtiraslarımız hətta bizi eşafota aparsa belə, onlara minnətdar olmalıyıq. Çünki, bu ehtiraslar bizi daha dəhşətli bir aqibətdən, mənasızlıqdan qoruyur.
Azərbaycanda yüz minlərlə insan Van Qoqu, Bethoveni, Çexovu tanımır. Bu dəhşətdir. Bu faciədir. Bilirəm, indi səmimi, sadəlövh, cığal yoldaşlardan biri çox güman bu pozisiyaya, məsələnin bu cür sərt qoyuluşuna etiraz edəcək. Düşünəcək, de ha, filankəs, Van Qoqu da, Bethoveni də, Çexovu da lap yaxşı, el dilində desək, əlinin içi kimi tanıyır, amma bununla belə cəmiyyət, bəşəriyyət üçün zərərli əməllərindən qalmır, rüşvət alır, seçki qutularına saxta bülletenlər doldurur, cibində saxta deputat mandatı gəzdirir, yaltaqlanır, ağa qara, qaraya ağ deyir.
Hardasa haqlı etirazdır. Bəli, nasistlər də gündüzlər adamları yandırırdılar, axşamlar isə tər-təmiz geyinib-gecinib, ətirlənib, pudralanıb, konyak içə-içə Bethovenə qulaq asırdılar, ədəbiyyatdan, fəlsəfədən, kinodan, sənətdən, yüksək materiyadan danışırdılar. Fəqət bütün bunların məsələyə bir o qədər də dəxli yoxdur. Kiminsə Van Qoqu, Bethoveni, Çexovu tanıya-tanıya əclaflıq etməsi, bəd əməllər törətməsi, seçki qutularına saxta bülleten doldurması, rüşvət alması, yalan danışması, yaltaqlanması, cibində saxta deputat mandatı gəzdirməsi ağa qara, qaraya ağ deməsi universal həqiqəti dəyişmir. İnsan Van Qoqu, Bethoveni, Çexovu tanımalıdır. Vəssalam, qurtardı getdi, nida. Van Qoqu, Bethoveni, Çexovu tanımayan adam özünü tanımır.
***
Bir – birlərinə necə, hansı münasibət göstərməklərindən asılı olmayaraq üzdə, vitrində olan adamların bir-birini tanıması onlarda olduqca zərərli illuziya yaradır. Balaca bir qrup digərlərinin də, kütlənin arasında tanımadıqları çoxlu adamların da aşağı-yuxarı onlar kimi eyni hissləri keçirdiyini, aşağı-yuxarı onlar kimi düşündüklərini, aşağı-yuxarı onlar kimi eyni şeyləri arzuladığını güman edirlər. Yəni, bir-birini tanıyan bir dəstə adam eyni hissləri keçirir, eyni şeyləri arzulayır və belə düşünür ki, “onlar tək deyil”, onlar kimi adamlar çoxdur, sadəcə, onlara oxşayan abstrakt digərlərini axtarıb tapmaq, üzə çıxartmaq, təşkilatlandırmaq lazımdı.
Bu mənzərəni intellektual onanizm adlandıra bilərik. Vitrində, üzdə olan adamlar öz ətraflarından bir az kənara çıxdıqda görürlər ki, digərlərinin tamam başqa FM-i, tamam başqa dalğası, tamam başqa dünyası, tamam başqa arzusu, hissi, düşüncəsi, tamam başqa həyat tərzi var. Üzdə, vitrində olan adamlar ətraflarından bir az kənara çıxanda acı, qəddar, kobud, ağır reallıqla qarşılaşır, nəticədə illuziyaları darmadağın olur. Bu zaman kimsə gördüklərindən dəhşətə gələrək, tez-tələsik öz kiçik ətrafına, komfort zonasına qayıdır, kimsə isə dərin məyyusluq hissi keçirir. İlluziyanın darmadağın olmasına hər adam tab gətirə bilmir və bunu hər kəsdən də gözləmək düzgün olmaz. Əslində isə əsl insan təbiəti, əsl iradə elə illüziyanın darmadağın olduğu zaman üzə çıxır. Canavardan qorxan meşəyə girməməlidir. Oğul odur ki, illüziyası darmadağın olanda başını tam itirməsin, qaçıb özünün komfort zonasında gizlənməsin, gördüklərindən düzgün nəticələr çıxarıb, vəziyyəti düzgün qiymətləndirib, qollarını çirmələyib, işə, söhbətə təzədən girişsin. Xalq dilində desək, igid odur atdan düşə atlana, igid odur hər yaraya qatlana.
Deyirlər, hər bəd hadisənin bir xoş tərəfi də olmalıdır. Parlament seçkilərinin yaxşı bir tərəfi ondan ibarət oldu ki, gənc siyasətçilər, aktivistlər seçki prosesində öz ətraflarından, komfort zonalarından çıxıb xalqla, ümumən ölkəylə bir az yaxından tanış olmaq imkanı qazandılar. Reallıqlarla qarşılaşmaq, reallıqlarla yaxından tanış olmaq, reallıqları öz dərilərində hiss etmək onlardan bəzilərini dəhşətə və vəhşətə gətirmişdir. Seçki prosesində xalqla, ölkəylə bir az tanış olmaq imkanı qazanmış, reallıqları öz dərisində hiss etmiş gənc siyasətçilərdən biri gördüklərindən, müşahidələrindən dəhşətə gələrək mənə qəzəbli, təssüflə, məyyusluqla dolu məktub yazmışdı. Görünür, ürəyini boşaltmağa, dərdini paylaşmağa daha münasib adam tapmayıb. Olsun, problem yoxdur. Məktubda gənc siyasətçimiz bir neçə dəfə “bu nə camaatdı belə, bunlar nə yeyirlər, nə içirlər, nə fikirləşirlər, inan, mat qalmışam”,- cümləsi işlətmişdi. “Bu nə camaatdı belə, bunlar nə yeyirlər, nə içirlər, nə fikirləşirlər”,- cümləsinin bir neçə dəfə işlədildiyi məktubun hansı müşahidələr nəticəsində, hansı hisslərin təsiri altında yazıla biləcəyini özünüz təsəvvür edin.
Seçki prosesində xalqla, ölkəylə bir az yaxından tanış olmuş, reallıqları öz dərisində hiss etmiş, gördüklərindən, müşahidələrindən dəhşətə gəlmiş gənc siyasətçimizə qısaca olaraq bu məzmunda bir cavab yazdım: “Bəs mən yazıq, mən bədbəxt on ildən artıqdır nə yazıram? Get yazdıqlarımı təzədən oxu”.
Ciddi deyirəm, artıq qəti olaraq bu nəticəyə gəlmişəm ki, bir çox adamlar yazdıqlarımı zarafat, əyləncə kimi qəbul edir. Onlar elə düşünürlər ki, boş-bekar, avara adamam, qaşınmayan yerdən qan çıxartmaqla məşğulam. Sizə doğrusunu deyirəm, vallah belə deyil. Yuxudan kal oyanıb, havadan-sudan heç nə yazmıram. Hər bir yazı, hər bir fikir onlarla, yüzlərlə müşahidənin nəticəsində yaranır…
Sonuncu parlament seçkilərində o da açıq-aşkar məlum oldu ki, qismən, lap azacıq siyasiləşmiş adamların (yazının əvvəlində təsvir olunan adamların bura adiyyatı yoxdur) böyük hissəsi seçkiyə, verəcəkləri səslərin düzgün hesablanmasına inanmırlar. Bu acı mənzərənin hansı səbəblərdən, hansı hadisələr, proseslər nəticəsində yaranması tamam başqa yazının mövzusudur.
Adamların seçkiyə inanmaması nə deməkdir? Adamların seçkiyə inanmaması o deməkdir ki, adamlar dövlətə inanmır. Adamların seçkiyə inanmaması o deməkdir ki, adamlarla dövlət arasında dialoq yoxdur. Adamlarla dövlət arasında böyük, dərin bir uçurum mövcuddur. Seçki institutu, hakimiyyətin sivil yolla bölüşdürülməsi tamam sıradan çıxıb, seçki tamam urvatdan düşüb. Bu isə hər bir xalq, hər bir ölkə üçün çox pis, arzuolunmaz haldır və əlbəttə heç bir yaxşı aqibət vəd edə bilməz. Bunu başa düşmək üçün Harvard Universitetini bitirmək lazım deyil. Bir balaca savadı, çox yox, bir balaca tarixdən məlumatı olan adam bunu çox gözəl başa düşür. Sadəcə, indi kimsə bunu açıq şəkildə ifadə edir, kimsə hansısa səbəblərdənsə etmir.
Parlament seçkilərində o da geniş mənada məlum oldu ki, xeyli Azərbaycan vətəndaşının gönü, qabırğası düşündüyümüzdən də artıq dərəcədə qalınlaşıb. Xeyli Azərbaycan vətəndaşı həyasızlaşıb, sırtıqlaşıb, utanmaq, abır-həya hissini tamam, köklü-köməcli itirib. Allah bilir onlar sonuncu dəfə nə vaxt qızarıblar. Çox güman, nəyəsə görə qızarmağı, utanmağı birdəfəlik unudublar. Belə də olmalıdır. Sağlam rəqabət mühitinin olmadığı yerdə həyasız, arsız, dayaz, səviyyəsiz, yaltaq, heç bir “qırmızı xətti” olmayan adamların üzə çıxması, artıb çoxalması üçün münbit şərait yaranır. Deyirlər, bu fani dünyada üç şey qorxuludur. Silah uşaq əlində, hakimiyyət naşı əlində, tərif yaltaq dilində. Demişəm və indi bir daha deyirəm: sabah bu hakimiyyətin ayağı bir balaca büdrəsə, bu hakimiyyət haqqında ən idbar, ən murdar sözləri bu gün bu hakimiyyətə yaltaqlanan adamlar deyəcəklər, bu gün bu hakimiyyətə yaltaqlanan adamlar yazacaqlar.
Yaltaq adam qorxulu adamdır. Yaltaqlıq etmək nə deməkdir? Yaltaqlıq etmək o deməkdir ki, insan özünə hörmət etmir. Özünə hörmət etməyən adamdan da nə desən gözləmək olar. Əbəs yerə deməyiblər: axmaq, yaltaq dostun olunca, ağıllı düşmənin olsun. Ağıllı düşmən adamı formada saxlayır, yaltaq dost isə adamı pis mənada arxayınlaşdırır. Bütün hallarda, tülkünün aldatmağındansa, şirin parçalamağı yaxşıdır.
Bəs bu seçkidə kim uddu, kim uduzdu? Ümumi götürəndə hamı, cümlə əhali, bütün ölkə uduzdu. Yox, əgər konkret düşərgələrdən söhbət gedirsə, ən çox uduzan hakimiyyət düşərgəsi oldu. Seçkidəki biabirçılıqlar, hakimiyyətin islahatlar söz-söhbətinin üstündən dərin, qalın, çalın-çarpaz xətt çəkdi və islahat söz-söhbətlərinə inanmış, yaxud özünü inanmış kimi göstərən, hakimiyyətə qarşı loyal mövqedə dayanan adamları hakimiyyətdən küsdürdü. Ümumilikdə isə bütün bu proseslərin gedişatı yuxarıda qeyd olunduğu kimi, yaxşı heç nə vəd etmir.
Mən heç də özümü həyat hadisələrinin, siyasi proseslərin, tarixin bilicisi kimi təqdim etmək istəmirəm. Saqqal saxlayanların hamısı alim olmasa da, baxmayın, hər halda biz də nələrsə bilirik. Özümüzə görə beş-altı kitab oxumuşuq.
Qoca tarix ona qarşı çıxanlara əvvəlcə şifahi xəbərdarlıq edir. Sonra “sarı kart” göstərir. Daha sonra “qırmızı kart” göstərərək meydandan qovur.
Məni bağışlayın, son vaxtlar futbola çox aludə olmuşam, özümdən asılı deyil, futbol şərhçilərinin dilində danışmağa başlamışam. İmkanım olsaydı bura bir gülüş işarəsi qoyardım.(azlogos)
Müəllifin bütün yazıları - Seymur BAYCAN
Bölməyə aid digər xəbərlər
18-06-2021, 09:14
Seymur BAYCAN - Ataları Anar, Elçin kimi istedadsızlardan... - Seymur Baycan yazır
21-04-2020, 00:05
Seymur BAYCAN - Quldurluğun cəngavərlik kimi təqdim olunması - Seymur Baycan yazır
Əfşar Süleymani: Trampın siyasəti İranın təklənməsinə gətirib çıxarıb. Bu günədək Rusiya və Çin də hərbi imkanlarının hamısını İrana verməyiblər
“Qarabağ”ın baş məşqçisi deyir ki, "Ayntraxt"la qarşılaşmada baxımlı oyun nümayiş etdirməyə çalışacaqlar
ADP sədri deyir ki, hələlik İranda baş verən proseslərin inkişafı xarici güclərin, xüsusilə ABŞ-ın mövqeyindən, həmçinin Türkiyə və Azərbaycanın bu məsələdə milli maraqlarını nə dərəcədə ön plana çəkməsindən asılı olacaq
Rejissor və aktyor deyir ki, yeni fəaliyyətə başlayan teatrda tamaşaçını pasiyent əvəz edəcək
Mikayıl Mikayılov deyir ki, festivalda nümayiş olunan tamaşa Azərbaycanla Meksika arasında teatr əlaqələrinin başlanğıcı sayıla bilər
