Məhəmmədvəli xan Tənkabuni: nə yas gərəyimdir, nə göz yaşları…

Xəbər lenti

00:14 / 03-02-2026

Aviadaşıyıcı gəmilərə malik ölkələrin reytinqi açıqlanıb

23:39 / 02-02-2026

Tramp: "Hindistan Rusiya neftindən imtina etdi"

23:02 / 02-02-2026

İcra başçısını söyən şəxs həbs olunub

21:04 / 02-02-2026

"Velizarofficial" adlı səhifənin idarəçisi saxlanılıb

20:02 / 02-02-2026

İlham Əliyev Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində - Yeni sənədlər imzalanıb - (Yenilənib) - Fotolar

19:41 / 02-02-2026

Xalq artistinin oğlu döyülüb

19:23 / 02-02-2026

Süleyman Mikayılov: “Nə harasa çağırılmışam, nə də ifadə vermişəm”

18:52 / 02-02-2026

Sabiq səfir: Türkiyədə görüş təşkil etməyə çalışırlar

18:00 / 02-02-2026

Qaz borusu partlayıb, yaralılar var - Yenilənib

17:55 / 02-02-2026

Generallar yeni vəzifədə polkovnik rütbəsində işləyəcək

17:16 / 02-02-2026

Cəlaloğlu: İranı silahlandırmağın mənası yoxdur

15:47 / 02-02-2026

Kreml Zelenskinin Moskvaya səfərində israrlıdır

15:17 / 02-02-2026

Oskar mükafatına namizədi həbs ediblər

15:04 / 02-02-2026

Kamran Əliyev üç prokuror təyin edib

14:20 / 02-02-2026

Apteklərdə nöqsanlar aşkar edilib

14:13 / 02-02-2026

Kreml Avropada xaos yaratmağı planlaşdırır

13:35 / 02-02-2026

Fevralın 17-də astronomik hadisə baş verəcək

13:12 / 02-02-2026

Dağlıq ərazilərə qar yağacaq - Proqnoz

13:06 / 02-02-2026

İTV-nin Yayım Şurasına yeni üzvlər seçilib

12:39 / 02-02-2026

Milli Məclisin iki komissiyası yenidən formalaşdırılıb - Siyahı

12:31 / 02-02-2026

Deputat: Azərbaycan seçkilərə qədər Ermənistanla sülh müqaviləsini imzalaya bilər

12:04 / 02-02-2026

Naxçıvan Konstitusiyasına çoxsaylı dəyişikliklər II səsvermədə təsdiqlənib

11:57 / 02-02-2026

İşsizlik dövlət üçün əlavə risklər yarada bilər

11:38 / 02-02-2026

Ay missiyasına hazırlıqlar başlayıb - Foto

11:26 / 02-02-2026

Musiqiçi oğluna 521 dildə mahnı yazıb

11:04 / 02-02-2026

Milli Məclisin iclası başlayıb

10:59 / 02-02-2026

ABŞ İranı armada ilə, Tehran Ağ evi regional müharibə ilə təhdid edir

10:58 / 02-02-2026

“QHT işi”: Mehriban Rəhimlinin məhkəməsi başlayır

10:34 / 02-02-2026

Prezident gəncləri təbrik edib - Müraciət

10:27 / 02-02-2026

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının öz valyutası olmayacaq

Xəbər lentinin davamı

Ən çox oxunanlar

20:01 / 30-01-2026

Prezident icra başçısını vəzifədən azad edib - Foto

17:31 / 29-01-2026

Vensin səfəri Güney Qafqaza nə vəd edir?

17:48 / 30-01-2026

Yerə bənzəyən planet kəşf olunub

18:15 / 30-01-2026

Vəzifəli şəxslər həbs edilib - (Yenilənib) - Foto

11:42 / 30-01-2026

Tramp üçün əlavə bəhanə: ABŞ prezidenti İraqı niyə hədəfə alıb?

15:04 / 02-02-2026

Kamran Əliyev üç prokuror təyin edib

23:45 / 29-01-2026

Ceyhun Bayramov: Azərbaycan ərazisindən İrana qarşı istifadəyə icazə verilməyəcək

13:35 / 02-02-2026

Fevralın 17-də astronomik hadisə baş verəcək

14:05 / 29-01-2026

Mollazadə: İran ətrafında vəziyyət ağır və təhlükəlidir

13:48 / 29-01-2026

Zəngilana növbəti köç karvanı gedib - (Yenilənib)

13:41 / 30-01-2026

Prezident yeni səfirlərin etimadnamələrini qəbul edib - (Yenilənib) - Fotolar

15:01 / 29-01-2026

Rusiya ordusu bir şəhəri ələ keçirib, iki şəhərə doğru irəliləyir

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni: nə yas gərəyimdir, nə göz yaşları…
Tarix: 09-05-2021 10:09 | Bölmə: Ənvər ÇİNGİZOĞLU

Şirift ölçüsü:

Tarix unutqandır. Gərək çox böyük işlər görəsən ki, tarixin yaddaşında yerini tapa biləsən. Bir düzgün qərarla tarixin yaddaşında qalan şəxslərdən biri də Məhəmmədvəli xan Tənkabunidir.

Məhəmmədvəli xan Həbibulla xan oğlu 1846-cı ildə Mazandaran əyalətinin Tənkabun şəhərində anadan olub. Babası Məhəmmədvəli xan Səədəddövlə Məhəmməd şah Qacarın böyük sərdarlarından sayılıb. Ulu babası Mehdi xan Xəlabər Ağaməhəmməd xanın sərkərdələrindən olub, Qacar ailəsinə xidmət edib. Xələtbəri soyundan, Xəlabəran tayfasından idi.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni sərhəng (polkovnik) rütbəsində orduda xidmət edib. Bir çox daxili və xarici döyüşlərə qatılıb. İngilislərə qarşı müharibədə iştirak edib. Doğma yurdu Tənkabun şəhərinin hakimi olub.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni 1890-cı ildə Astrabad vilayətinə başçı göndərilib. Sonra Nasirəddin şah Qacarın əmri ilə Gilan gömrüyününü rəisi vəzifəsində çalışıb.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni 1896-cı ildə Müzəffərəddin şahın əmri ilə Qacarlar dövlətinin gömrük nazirliyində çalışıb. O, dövlətin import və eksportuna məsul olub.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni 1904-cü ildə Gilan əyalətinə vali təyin edilib.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni 1906-cı ildə Poçt və teleqraf naziri vəzifəsində çalışıb.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni Qacarlar dövlətinin maliyyə vəziri olub. Eyni zamanda da bütün zərbxanalara başçılıq edib.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni Qacarlar dövlətinin hərbi naziri vəzifəsində də çalışıb. Onun vəzirliyi dönəmində türkmənlərin İran zəminə basqınına son qoyulub.(Gholi Majd, Mohammad (2000), "Resistance to the Shah: Landowners and Ulama in Iran", University Press of Florida, pp. 45–46)

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni şah tərəfindən Təbrizə, Səttar xanın və Bağır xanın üzərinə göndərilib. Təbrizə gələn Məhəmmədvəli xan mücahidlərə atəş açmayaraq, “qardaş qırğını”na getməyəcəyini bildirib. Sepəhdari-Əzəm geri dönüb. Yeni lider kimi əvvəlcə Qəzvini tutub, sonra Tehrana yollanıb.

Məhəmmədəli şah 1908-ci ildə Məhəmmədvəli xan Tənkabuni Sepəhdarın yerinə Mirzə Əli xan Ərşədüdövləni Təbrizə hücuma hazırlaşan şahpərəst qoşunların baş komandanı təyin edərək Təbrizə göndərib.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni Təbrizdə olarkən ətraf hakimləri məşrutəçilərə yardım etməyə çağırıb. Məhəmmədəmin Rəsulzadə bu barədə yazır: "Bu günlərdə Sipəhdar həzrətlərinə Ərdəbildən Rəşidülmülk tərəfindən bir teleqraf çəkilmiş idi. Bu teleqrafın müxtəsər məzmunu bu idi ki, “Siz alicənab məni dəvət ediyorsunuz ki, gəlib məşrutətələb olam. Bainki, məşrutətələb olmasam da bitərəf durub hökumətə də arxa çıxmayam. Bu qədər biliz ki, mən siz deyiləm ki, əvvəl Təbrizə top atam da, sonra gəlib bir-iki nəfər balıqçı gilək ilə rəfaqət salıb, məşrutətələblik iddiasın edəm.

Bu qədər bilirəm və buna etiqadım var ki, İran hənuz üsuli-məşrutə ilə idarə olunmağa hazır deyildir. Ona görə də vətənimdən ötəri müzür olan bir zavalı dəf etməyə var qüvvəm ilə çalışacağam. Və 12 min qoşun ilə gəlib sizə də bildirəcəyəm ki, Səttar xan komitəsinə üzv olmağın nəşəsi nədir”.

Sipəhdar cənabları bu teleqrafa cavab verib: “Zati alilərinin teleqrafı yetişdi, mülahizə olundu. Yazırsınız ki, 12 min nəfər ilə Rəştə gəlib mənə nəşeyi-səvadımı bildirəcəksiniz. Fəqət mən bu qədərcik deyə bilərəm ki, 12 min qoşun Gilandan ötrü çoxdur. Sizdən ötrü daha yaxşıdır ki, bu fövci-əzimin 8 minini Təbriz ordusuna göndəriniz də, 4 mini ilə bizim tərəfə gəlsəniz kifayət edər. Buyurunuz, biz siz alicənabı qəbul etməkdə bir an təkasül etmərik. Səttarxan komitəsinin üzvü olmağa gəldikdə, mən o məqami-mühümmün türbəsini qeyrilərin taci-iftixarına tərcih veriyoram”. (Məhəmmədəmin Rəsulzadə, “Tərəqqi”, № 74, 9 aprel 1909)

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni hələ Tehran yolunda olarkən Rusiya xarici işlər naziri öz səfarətinə bu məzmunlu bir teleqraf göndərib:

“Lütfən, zati-aliləri Sepəhdari-Əzəmə bildirin ki, onun ordusu sülh şəraitində Tehrana yürüş etsə, ordan da Sədüddövlənin evinə getsə, bu teleqramın əsasında Sepəhdari-Əzəm və bütün qohumları çarın himayəsindən istifadə edə bilərlər”.

Sepəhdari-Əzəm isə cavabında yazıb: “Rusiya hökuməti elə hesab edir ki, mən bütün bu əməlləri öz şəxsi gəlirimə görə etmişəm. Mən İranın azadlığı və müstəqilliyi naminə, bir şiə müsəlman kimi Nəcəf müctəhidlərinin fitvasına tabe olmalıyam və məşrutəçilərə yardım və dəstək verməliyəm”. O, Qəzvində olarkən rus konsulu Ovseenko onu dilə tuturdu ki, Tehrana getməsin.(Казем-заде Ф. Борьба за влияние в Персии Дипломатическое противостояние России и Англии. М., 2004.) Məhəmmədvəli xan çar hökumətinin xahişini rədd edib, yürüşünü davam etdirərək, Tehrana daxil olub və şahpərəstləri təslim olmağa vadar edib. Məhəmmədəli şah qaçıb, Rusiya səfirliyinə sığınıb, sonra İranı tərk edib.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni 1909-cu ildə Sultan Əhməd şah Qacardan Sipəhsalari-Əzəm ləqəbini qəbul edib. O, Nəsirəssəltənə və Səədüddövlə ləqəblərini də daşıyıb.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni İranın ilk konstutitsiyalı hökumətinin hərbi naziri olub.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni 4 dəfə İranın baş naziri olub. Birinci dəfə 30 sentyabr 1909-cu ildən 25 iyul 1910-cu ilədək, ikinci dəfə 12 mart 1911-ci ildən 26 iyul 1911-ci ilədək, üçüncü dəfə 5 mart 1916-cı ildən 29 avqust 1916-cı ilədək Qacar dövlətinin hökumətinə başçılıq edib.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni baş nazirliyi dönəmində məşruəçilərə (şəriət üsullu teokratiya yaratmaq istəyən dinçilərə) qarşı mübarizə aparıb. Dəfələrlə Fransaya, Parisə yollanıb, demokratik idarəçiliyi öyrənib.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni dahi siyasətçi, təcrübəli dövlət xadimi kimi həmişə yeganə düzgün yolu seçməyə qadir olub. O, əsl peşəkar olaraq əvvəlcə bütün variantları müzakirə edib, mütəxəssislərin fikrini öyrənib, mövcud imkanları qiymətləndirib, fikrin və düşüncənin ələyindən keçirib, sonda qərar qəbul edib.

Böyük şəxsiyyətləri, dünya səviyyəli siyasətçiləri səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri də hadisələrə miqyaslı baxış, onları əlaqəli şəkildə kompleks görmək bacarığıdır. Məhəmmədvəli xan Tənkabuni uzaqgörən, durbin bir siyasətçi idi.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni Birinci, İkinci və Üçüncü çağırış İran Milli Məclisinin vəkili olub.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni ən zəngin şəxslərdən sayılıb. 1900-cü ildə onun varidatı 2 milyon dollar həcmində qiymətləndirilib.(Gholi Majd, Mohammad (2000), "Resistance to the Shah: Landowners and Ulama in Iran", University Press of Florida, pp. 45–46) Onun Gilanda, Mazandaranda və doğma yurdu Tənkabunda malikanələri olub.

1921-ci ildən sonra çevrilişlə hakimiyyətə gələn Rza xan Sipəh Məhəmmədvəli xanı siyasi təqibə məruz qoyub və onun varidatının bir hissəsini ələ keçirib. Sevimli oğlu Ələsgər xanı isə Ləşkərəkdə ov edərkən öldürüblər.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni 16 iyun 1926-cı ildə Tehran şəhərində özünə qəsd edib. Cibindən oğlu Əmir Əsədə yazılmış bir qeyd tapılıb. Qeydin məzmunu: “Əmir Əsəd, tez-təcili mənim cənazəmi o müqəddəs torpaqda, oğlum Səəddövlənin yanında dəfn elə. Elə indicə apar. Səksəndən sonra mənə matəm tutmağınız gərək deyil. Nə yas gərəyimdir, nə göz yaşları...”.

Məhəmmədvəli xan Tənkabuni qətiyyətli, qərarlı şəxsiyyət olub. Məşrutə hərəkatı dövründə verdiyi taleyüklü qərarlar, atdığı həlledici addımlar olmasaydı, qardaş qırğını baş verərdi.

Müəllifin bütün yazıları - Ənvər ÇİNGİZOĞLU

Bütün yazarlar

Ana səhifəyə dön