Məhəmməd xan Zülfiqari kimdir?

Xəbər lenti

00:14 / 03-02-2026

Aviadaşıyıcı gəmilərə malik ölkələrin reytinqi açıqlanıb

23:39 / 02-02-2026

Tramp: "Hindistan Rusiya neftindən imtina etdi"

23:02 / 02-02-2026

İcra başçısını söyən şəxs həbs olunub

21:04 / 02-02-2026

"Velizarofficial" adlı səhifənin idarəçisi saxlanılıb

20:02 / 02-02-2026

İlham Əliyev Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində - Yeni sənədlər imzalanıb - (Yenilənib) - Fotolar

19:41 / 02-02-2026

Xalq artistinin oğlu döyülüb

19:23 / 02-02-2026

Süleyman Mikayılov: “Nə harasa çağırılmışam, nə də ifadə vermişəm”

18:52 / 02-02-2026

Sabiq səfir: Türkiyədə görüş təşkil etməyə çalışırlar

18:00 / 02-02-2026

Qaz borusu partlayıb, yaralılar var - Yenilənib

17:55 / 02-02-2026

Generallar yeni vəzifədə polkovnik rütbəsində işləyəcək

17:16 / 02-02-2026

Cəlaloğlu: İranı silahlandırmağın mənası yoxdur

15:47 / 02-02-2026

Kreml Zelenskinin Moskvaya səfərində israrlıdır

15:17 / 02-02-2026

Oskar mükafatına namizədi həbs ediblər

15:04 / 02-02-2026

Kamran Əliyev üç prokuror təyin edib

14:20 / 02-02-2026

Apteklərdə nöqsanlar aşkar edilib

14:13 / 02-02-2026

Kreml Avropada xaos yaratmağı planlaşdırır

13:35 / 02-02-2026

Fevralın 17-də astronomik hadisə baş verəcək

13:12 / 02-02-2026

Dağlıq ərazilərə qar yağacaq - Proqnoz

13:06 / 02-02-2026

İTV-nin Yayım Şurasına yeni üzvlər seçilib

12:39 / 02-02-2026

Milli Məclisin iki komissiyası yenidən formalaşdırılıb - Siyahı

12:31 / 02-02-2026

Deputat: Azərbaycan seçkilərə qədər Ermənistanla sülh müqaviləsini imzalaya bilər

12:04 / 02-02-2026

Naxçıvan Konstitusiyasına çoxsaylı dəyişikliklər II səsvermədə təsdiqlənib

11:57 / 02-02-2026

İşsizlik dövlət üçün əlavə risklər yarada bilər

11:38 / 02-02-2026

Ay missiyasına hazırlıqlar başlayıb - Foto

11:26 / 02-02-2026

Musiqiçi oğluna 521 dildə mahnı yazıb

11:04 / 02-02-2026

Milli Məclisin iclası başlayıb

10:59 / 02-02-2026

ABŞ İranı armada ilə, Tehran Ağ evi regional müharibə ilə təhdid edir

10:58 / 02-02-2026

“QHT işi”: Mehriban Rəhimlinin məhkəməsi başlayır

10:34 / 02-02-2026

Prezident gəncləri təbrik edib - Müraciət

10:27 / 02-02-2026

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının öz valyutası olmayacaq

Xəbər lentinin davamı

Ən çox oxunanlar

20:01 / 30-01-2026

Prezident icra başçısını vəzifədən azad edib - Foto

17:31 / 29-01-2026

Vensin səfəri Güney Qafqaza nə vəd edir?

17:48 / 30-01-2026

Yerə bənzəyən planet kəşf olunub

18:15 / 30-01-2026

Vəzifəli şəxslər həbs edilib - (Yenilənib) - Foto

11:42 / 30-01-2026

Tramp üçün əlavə bəhanə: ABŞ prezidenti İraqı niyə hədəfə alıb?

15:04 / 02-02-2026

Kamran Əliyev üç prokuror təyin edib

23:45 / 29-01-2026

Ceyhun Bayramov: Azərbaycan ərazisindən İrana qarşı istifadəyə icazə verilməyəcək

13:35 / 02-02-2026

Fevralın 17-də astronomik hadisə baş verəcək

14:05 / 29-01-2026

Mollazadə: İran ətrafında vəziyyət ağır və təhlükəlidir

13:48 / 29-01-2026

Zəngilana növbəti köç karvanı gedib - (Yenilənib)

13:41 / 30-01-2026

Prezident yeni səfirlərin etimadnamələrini qəbul edib - (Yenilənib) - Fotolar

15:01 / 29-01-2026

Rusiya ordusu bir şəhəri ələ keçirib, iki şəhərə doğru irəliləyir

Məhəmməd xan Zülfiqari kimdir? - Ənvər Çingizoğlu yazır
Tarix: 08-10-2021 20:56 | Bölmə: Ənvər ÇİNGİZOĞLU

Şirift ölçüsü:

Ənvər ÇİNGİZOĞLU
Jurnalist-etnoqraf

Məhəmməd xan Zülfiqari kimdir? Tanınmış bir siyasətçi. İran Milli Məclisinin vəkili, Milli Məclis sədrinin müavini, əyalət valisi və səlahiyyətli səfir. Onun bioqrafiyası bu cür faktlarla zəngindir.

Məhəmməd xan Avşar elinin Əmirli oymağının Zülfüqarlı tayfasına mənsubdur. Atası Əliqulu Zəncan əyalətinin iri mülkədarlarından idi. Babası II Zülfiqar xanın general-mayor rütbəsi, Əsədüddövlə ləqəbi vardı. Xəmsə əyalətinə başçılıq etmişdi. Herat savaşının qəhrəmanlarından sayılırdı. Ulu babası Hüsеynqulu хan şair idi. Çakər təхəllüsü ilə incə təbli şеirlər yazırdı. Abbas mirzənin sarayında yetişmişdi. Biz onun yüksələn şəcərəsini izlədikcə savaşçı və sərkərdələrlə üzləşirik.

Məhəmməd xan Əliqulu xan oğlu 1902-ci ildə Zəncan şəhərində dünyaya pənah gətirmişdi.

Doktor Baqir Aqili onun yaşam yolu ilə bağlı yazır: “Əzəmüssəltənə Əliqulu xan və Xanım Münirüddövlə Mirzə Əli xan Vəzi Əfxəm qızının oğlu olan Məhəmməd Zülfiqari 1280-ci (1902-ci) ildə anadan olmuşdur. O, hələ anasının bətnində olarkən atası gənc yaşında vəfat etmişdi. Əmisi Sərdar Əsədüddövlə onun himayəçisi olmuş və Münəvvəruddövlə ilə evlənmişdir”. (Aqili Baqir, Xanədanhayi hökumətgəri dər İran, II cild, Tehran, Nəşri Namək, 1386/2008.)

Məhəmməd xan ibtidai və orta təhsilini Zəncanda bitirəndən sonra, Avropaya yollanır. Fransada, Parisdə kənd təsərrüfatı üzrə ali məktəbdə oxuyur. Məktəbi bitirib, məzun olur, İrana qayıdır. Öz atasının mülkündə bağbanlıq ilə məşğul olur və Zəncanda modern əkinçiliyin təməl daşını qoyur.

Baqir Aqili yazır: “1941-ci ildə Rza şah taxdan düşəndən, Muris adasına sürgün olunandan sonra malik-mülkədarlar və əyan-əşraf ailələr yenidən canlanırlar. Hökumət işlərinə yönəlirlər. Məsələn, bir sırası Milli Məclis nümayəndəsi olurlar. Onlardan biri isə Hüseynqulu Sərdar Əsədüddövlə oğulluğu Məhəmməd xan Zülfiqaridir ki, 14-cü çağırışda Zəncanın nümayəndəsi seçildi. 15-ci çağırışda ki, Qəvamüssəltənə və demokrat firqəsi bu seçkinin nəzarətçisi idilər, Məhəmməd xan Zülfiqari ikinci dəfə Zəncandan Milli Məclisə seçildi. O, 16-cı çağırışda isə bu məqamı yenidən özünə saxlaya bildi. 17-ci dövrdə seçki Doktor Müsəddiqin şəxsi nəzarəti altında həyata keçirildi, Məhəmməd Zülfiqari 4-cü dəfə millət vəkili oldu. Bu dövr bəzi əyalətlərdən nümayəndə olmadı. Yalnız 82 vəkil məclisə gedə bildi. İlk dəfə universitet müəllimi, Doktor Seyid Həsən İmami və Tehranın İmam Cüməsi Milli Məclisin rəisi oldu. Milli Cəbhə bu seçimlə mübarizəyə çıxdı. Məclisdə İmaminin ziddinə sərt çıxışlar oldu”.(Aqili Baqir, Xanədanhayi hökumətgəri dər İran, II cild, Tehran, Nəşri Namək, 1386/2008.)

Bu dönəmdə doktor Məhəmməd Müsəddiq ikinci dəfə Məclis tərəfindən hökumət başçısı kimi namizəd olur. Şah da ona görə fərman verir. Müsəddiq öz kabinəsini qurmağı qərara alır. O, kabinəsini qurarkən Müdafiə nazirliyinin öz nəzarəti altında olmağını tələb edir. Lakin şah bu təklifi qəbul etmir. Nəticədə Müsəddiq istefa verir. Şah yarımçıq Məclisdən yeni hökumət başçısının seçilməsini istədi. 40 nəfərə yaxın vəkil Əhməd Qəvamın Baş nazir olmasına səs verdi. Şah tərəfindən bu seçki tanındı. Lakin bütün İran əhalisi bu qərarla mübarizəyə başladı. Xalq ayağa durdu. Bütün bölgələrdə Qəvamın ziddinə geniş yığıncaqlar, mitinqlər keçirildi. Bu hadisədə Ayətullah Kaşaninin rolu çox mühüm dəyərləndirilə bilər. Kaşani bir rəsmi elanda qeyd edir ki, Müsəddiq qüdrətə qayıtmasa, mən sarayı bu səhv qərara görə atəşə tutacağam. Xalq isə yığıncaqlarda sarayı tənqid etməyə başladı. Nəhayət, şah, məclis və Qəvamın ziddinə olan xalqın qiyamı nəticə verdi. 1952-ci ildə şah xalqın təzyiqinə əyildi. Qəvam getdi. Müsəddiq Baş və Müdafiə naziri oldu.

İran iş adamlarının da böyük bir qismi daxili bazarın və ümumiyyətlə ölkənin hərtərəfli inkişafı baxımından neft sənayesinin milliləşdirilməsini qəti şəkildə tələb etməyə başladılar. Onların mövqeyini İran ziyalıları, ticarətçilər və sənətkarlar, həmçinin nüfuzlu şiə ruhaniləri müdafiə etdilər. Bütün bunlar onunla nəticələndi ki, həmin qüvvələr bir araya gəlib siyasi blok təşkil etdilər. Blok Milli Cəbhə adlanırdı, bir siyasi təşkilat olaraq 1949-cu ilin payızında yaranmışdı. Bəlli olduğu kimi, həmin dövrdə Məclisə seçkilər kampaniyası gedirdi və blokun yaranmasında bu amilin də rolu az deyildi. Milli Cəbhənin başında doktor Müsəddiq (1879-1967) dururdu. O, İranın müstəqil xarici siyasət yeritməsi uğrunda çıxış edirdi, şahın və sarayın hüquqlarının genişləndirilməsinin əleyhinə idi, şaha edilən sui-qəsd cəhdindən sonra kütləvi represiyaların dayandırılmasını tələb edirdi. Ümumiyyətlə, həmin dövrdə istər İranın öz daxilində, istərsə də onunla bağlı xaricdə baş verən proseslər Milli Cəbhənin fəaliyyət imkanlarını genişləndirdi. 1949-1953-cü illərdə bu təşkilatın özəyini "Vətən" partiyası təşkil etsə də, müxtəlif görüşlü bir sıra ictimai və siyasi xadimlər də ona daxil olmuşdu. Milli Cəbhənin siyahısı ilə Məclisə girənlər arasında "Mücahidane islam" təşkilatının yaradıcısı Kaşani, Demokrat Partiyasının bəzi görkəmli üzvləri, hətta İran Kommunist Partiyasının keçmiş üzvü də var idi. Onların hamısını isə bir istək birləşdirirdi: İran müstəqil daxili və xarici siyasət yeritməlidir, İİNK-ın milliləşdirilməsi ölkənin müstəqil inkişafının əsas şərti ola bilər. Elə sonuncu tezisdən çıxış edərək doktor Müsəddiq cənub neft yataqları üzərində İranın hüquqlarının bərpa edilməsini Milli Cəbhənin əsas proqram maddələrindən biri etmişdi. Nəhayət, 1951-ci ilin 19 fevralında Müsəddiq neft sənayesinin milliləşdirilməsi haqqında qanun layihəsini Məclisə təqdim etdi.

Baqir Aqili yazır: “Seyid Həsən İmami Məclisin rəyasətindən istefa verib, Avropaya getdi. Seyid Əbulqasim Kaşani Məclis sədri oldu. Bu şərt ilə ki, Məclisin iclaslarında iştirak etməyib, Məclisin idarəsini öz naiblərinə ixtiyarına verə. Buna görə Milli Məclis iclas qurub, yeni nayibləri seçdi. Nəticədə Məhəmməd xan Zülfiqari yekdilliklə birinci nayib və mühəndis Əhməd Rəzəvi isə əksəriyyət səs ilə ikinci nayib seçildi. Təvazökar, dinc şəxs olan Zülfiqari Müsəddiq ilə Kaşani arasında vasitəçi oldu, lakin onun səyi nəticə vermədi. Bu iki rəhbər arasında ixtilaf yarandı. Milli Cəbhə Partiyası dağılmağa başladı. Bəqayi, Haeirizadə, Əbdülqədiri Azad Müsəddiq ilə müxalifə başladılar. Gözlənilməz vəziyyət yarandı. Nəhayət, Mordad ayının 28-i 1332-ci ildə Müsəddiqin hökuməti devrildi. Bütün gərginlik sona çatdı”.(Aqili Baqir, Xanədanhayi hökumətgəri dər İran, II cild, Tehran, Nəşri Namək, 1386/2008.)

Müsəddiq 1953-cü ilin fevralında şahı taxtdan uzaqlaşmağa məcbur etdi. Müsəddiq bununla da İranda bütün hakimiyyəti öz əlində toplamış olurdu. Lakin o, hakimiyyətdə çox qala bilmədi. General Fəzlulla Zahidinin başçılığı altında 1953-cü ilin 19 avqustunda hərbçilərin təşkil etdiyi dövlət çevrilişi uğurla nəticələndi. Müsəddiq hakimiyyətdən salındı və həbs edildi. Üç gün sonra isə şah ölkəyə qayıtdı. General Zahidi Baş nazir təyin olundu. Bundan sonra qərblə münasibətlər bərpa olunmağa başladı.

Baqir Aqili yazır: “Milli Məclisin 18-ci seçkisinin sərəncamı imzalandı. Vəkillər qondarma şəkildə seçildilər. Zəncanda isə Məhəmməd xan Zülfiqari deyil, iki qardaşı seçildi. Məhəmməd xan Zülfiqari siyasət səhnəsini tərk etdi.

Məhəmmədrza şah Fərəh xanım Diba ilə evlənəndən sonra Məhəmməd xan Zülfiqari də Fərəhin digər qohumları ilə yanaşı siyasət səhnəsinə qayıtdı. İlk dəfə Mazandaran, sonra isə İsfahan əyalətinin valisi olur. O, Avropada təhsil alan zaman onun sinif yoldaşlarının biri, Əfqanıstan hökmdarı olmuş Məhəmməd Zahir şah idi. Bu iki sinif yoldaşının münasibəti çox yaxın və mehriban idi. İran şahı ilə Məhəmməd Zahir şah arasında olan bir rəsmi görüşdə onun Əfqanıstanda Pəhləvilər dövləti tərəfindən səlahiyyətli səfir olması qərarı çıxarılır. Beləliklə, Məhəmməd xan Zülfiqari 4 ilə yaxın Kabulda səfir olur. Adətən çox zamanlar Məhəmməd Zahir şahla bərabər vaxt keçirirdi. Məmuriyyətini bitirəndən sonra Tehrana qayıdır. 1346-cı ildə olan senator məclisinin 5-ci seçkisində, şah tərəfində Təbriz vəkili oldu. 6-ci və 7-ci dövr isə bu məqamı davam etdi.

Məhəmməd xan Zülfiqari 1976-cı ildə (1355-ci il dey ayının 23-də) həyatını dəyişdi”.(Aqili Baqir, Xanədanhayi hökumətgəri dər İran, II cild, Tehran, Nəşri Namək, 1386/2008.)

Məhəmməd xan Zülfiqari Nizamüddövlə ləqəbilə tanımış Mirzə Yəhya xan Dibanın qızı Əzizə xanım ilə ailə qurmuşdu. Əliqulu xan, Mehdiqulu xan adlı oğlanları vardı.

Müəllifin bütün yazıları - Ənvər ÇİNGİZOĞLU

Bütün yazarlar

Ana səhifəyə dön