00:14 / 03-02-2026
Aviadaşıyıcı gəmilərə malik ölkələrin reytinqi açıqlanıb
23:39 / 02-02-2026
Tramp: "Hindistan Rusiya neftindən imtina etdi"
23:02 / 02-02-2026
İcra başçısını söyən şəxs həbs olunub
21:04 / 02-02-2026
"Velizarofficial" adlı səhifənin idarəçisi saxlanılıb
20:02 / 02-02-2026
İlham Əliyev Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində - Yeni sənədlər imzalanıb - (Yenilənib) - Fotolar
19:41 / 02-02-2026
Xalq artistinin oğlu döyülüb
19:23 / 02-02-2026
Süleyman Mikayılov: “Nə harasa çağırılmışam, nə də ifadə vermişəm”
18:52 / 02-02-2026
Sabiq səfir: Türkiyədə görüş təşkil etməyə çalışırlar
18:00 / 02-02-2026
Qaz borusu partlayıb, yaralılar var - Yenilənib
17:55 / 02-02-2026
Generallar yeni vəzifədə polkovnik rütbəsində işləyəcək
17:16 / 02-02-2026
Cəlaloğlu: İranı silahlandırmağın mənası yoxdur
15:47 / 02-02-2026
Kreml Zelenskinin Moskvaya səfərində israrlıdır
15:17 / 02-02-2026
Oskar mükafatına namizədi həbs ediblər
15:04 / 02-02-2026
Kamran Əliyev üç prokuror təyin edib
14:20 / 02-02-2026
Apteklərdə nöqsanlar aşkar edilib
14:13 / 02-02-2026
Kreml Avropada xaos yaratmağı planlaşdırır
13:35 / 02-02-2026
Fevralın 17-də astronomik hadisə baş verəcək
13:12 / 02-02-2026
Dağlıq ərazilərə qar yağacaq - Proqnoz
13:06 / 02-02-2026
İTV-nin Yayım Şurasına yeni üzvlər seçilib
12:39 / 02-02-2026
Milli Məclisin iki komissiyası yenidən formalaşdırılıb - Siyahı
12:31 / 02-02-2026
Deputat: Azərbaycan seçkilərə qədər Ermənistanla sülh müqaviləsini imzalaya bilər
12:04 / 02-02-2026
Naxçıvan Konstitusiyasına çoxsaylı dəyişikliklər II səsvermədə təsdiqlənib
11:57 / 02-02-2026
İşsizlik dövlət üçün əlavə risklər yarada bilər
11:38 / 02-02-2026
Ay missiyasına hazırlıqlar başlayıb - Foto
11:26 / 02-02-2026
Musiqiçi oğluna 521 dildə mahnı yazıb
11:04 / 02-02-2026
Milli Məclisin iclası başlayıb
10:59 / 02-02-2026
ABŞ İranı armada ilə, Tehran Ağ evi regional müharibə ilə təhdid edir
10:58 / 02-02-2026
“QHT işi”: Mehriban Rəhimlinin məhkəməsi başlayır
10:34 / 02-02-2026
Prezident gəncləri təbrik edib - Müraciət
10:27 / 02-02-2026
Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının öz valyutası olmayacaq
20:01 / 30-01-2026
Prezident icra başçısını vəzifədən azad edib - Foto
17:31 / 29-01-2026
Vensin səfəri Güney Qafqaza nə vəd edir?
17:48 / 30-01-2026
Yerə bənzəyən planet kəşf olunub
18:15 / 30-01-2026
Vəzifəli şəxslər həbs edilib - (Yenilənib) - Foto
11:42 / 30-01-2026
Tramp üçün əlavə bəhanə: ABŞ prezidenti İraqı niyə hədəfə alıb?
15:04 / 02-02-2026
Kamran Əliyev üç prokuror təyin edib
23:45 / 29-01-2026
Ceyhun Bayramov: Azərbaycan ərazisindən İrana qarşı istifadəyə icazə verilməyəcək
13:35 / 02-02-2026
Fevralın 17-də astronomik hadisə baş verəcək
14:05 / 29-01-2026
Mollazadə: İran ətrafında vəziyyət ağır və təhlükəlidir
13:48 / 29-01-2026
Zəngilana növbəti köç karvanı gedib - (Yenilənib)
15:01 / 29-01-2026
Rusiya ordusu bir şəhəri ələ keçirib, iki şəhərə doğru irəliləyir
Sirli framason - Ənvər Çingizoğlu yazır
Tarix: 16-06-2020 14:06 | Bölmə: Ənvər ÇİNGİZOĞLU
Bəllidir ki, Məşrutə hərəkatı dövrü, aydınlanma dövrü mütəfəkkirlərinin əksəriyyəti, xüsusilə də Qacarlara qarşı çıxanlar mason olublar. Bunlardan biri də Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyətdir.
Abbasqulu xan Eyvazəli oğlu 1861-ci ildə Qəzvin şəhərində anadan olub. Altı yaşında atası dünyasını dəyişib. Elə bu zamandan qohumlar arasında “Baş katib” adı ilə tanınan bacısının əri Mirzə Məhəmməd xan Qəzvininin himayəsi altında təlim-tərbiyə almışdır. Bəllidir ki, elm aləmində “Əllamə Qəzvini” kimi tanınan Mirzə Məhəmməd İranzəminin ən savadlı adamlarından biri idi.
Mirzə Abbasqulu xan təxminən iyirmi yaşında Qəzvinli mirzə Yəhya xan Müşiruddovlənin sarayında işləməyə başladı. Yəhya xan Ədliyyə naziri olarkən onu məhkəmə işinə təyin etdi. Burda işləyə-işləyə bir çox alim-aydınla tanış oldu. Demokratlara meyl etdi. Mirzə Yusif xan Müstəşarüddövlə və Mirzə Mülküm xanın məqalələrini oxudu. Bu tanışlıqlar və mütaliələr onu açıq fikrlii və siyasətsevər etdi.
Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyət 1890-cı ildən 1892-ci ilədək Mirzə Mülküm xanın əsərlərini yaymaqla onun fikir və müddəlarını İranda tanıtdırmaq sahəsində xeyli irəli getdi. 1892-ci ildə Mirzə Mülküm xanın “Qanun” qəzetini nəşr etdi. Adəmiyyət və əqidə yoldaşları “Qanun” qəzetinin nəşrində və yayılmasında çox çalışdılar.
(Abbasqulu xan)
Mirzə Mülküm xanın hədəfi İranda qərb cəmiyyətlərinin analoqu olan bir cəmiyyət qurmaq idi. Mirzə Abbasqulu xanı da bu istiqamətdə inandırmışdı.
Mirzə Abbasqulu xan həmin dönəmdə framason təşkilatı olan “Fərmuşxana”ya daxil oldu. Bu müddət Nasirəddin şah Qacarın öldürülən dövrü idi. Onun məqsədi 1896-cı ildə şəraiti daha münasib görərək öz məram və məqsədi ilə üst-üstə düşən, Mirzə Mülküm xan tərəfindən də irəli sürülən “Adəmiyyət cəmiyyəti”ni yaratmaq idi. Bu təşkilatın adı həmin dövrün qaynaqlarında bir neçə cür hallanır: “Adəmiyyətin gizli əncüməni”, “Adəmiyyət əncüməni”, “Adəmiyyət məcməi” və “Adəmiyyət hizbi”. Bu təşkilatın rəhbəri Mirzə Abbasqulu xan idi ki, bəzən ona “Adəmiyyət cəmiyyəti”nin rəisi və ya müdiri deyilir. Onun tərəfindən yayılan qərar və göstərişlərə “Adəm xadimi” və ya “İran övladı” adı ilə qol çəkirdi.
Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyət əncümənin ilk fəaliyyəti zamanından süqutuna qədər (1908) bu təşkilatın rəhbəri olmuşdu. O, bu zamanda öz müəllimi olan Mirzə Mülküm xan ilə yaxşı münasibətini davam etdirmişdir.
Bu əncümənın məram və məqsədi Mirzə Mülküm xanın fikri ilə uyğun gəldiyinə görə tarixçilər ona İranın üçüncü “Framason qrupu” deyirlər. (Yəqin ki, Adəmiyyət əncüməni Eqüs Kont (1798-1857) ilə Henri Sen-Simonun (1760-1825) fikrlərinin təsir altında yaranmışdır). İrandan Süleyman mirzə İskəndəri, Məhəmməd Müsəddiq, Mirzə Məhəmmədəli Zəkaülmulk, Ehtişamüssəltənə və Sipəhdari-Əzəm kimi bir sıra böyük və tanınmış şəxsiyyətlər bu cəmiyyətin üzvləri olmuşlar.
Fəramuşxana və onun ardınca Adəmiyyət cəmiyyəti süquta uğrayandan sonra Mirzə Mülküm xanın şagirdləri üçüncü Framason təşkilatını qurdular. Bu təşkilatın adını “Adəmiyyət caməsi” qoydular. Bu təşkilatın məqsəd və məramı Mirzə Mülküm xan Fəramuşxanası ilə eyniyyət təşkil edirdi. Cəmiyyətin müdiriyyəti on iki nəfər üzvü olan heyətin öhdəsində idi. Heyətin rəisi isə Adəmiyyət ləqəbi ilə tanınan Mirzə Abbasqulu xan özü sayılırdı.
Fəramuşxananın özəl üzvlərindən başqa bir kəs Framasonun gizli təşkilatında Mirzə Abbasqulu xanın nə məqamda olduğunu bilməzdilər. Rəyasət heyəti bunlardan təşkil olunmuşdu:
Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyət, Mirzə İbrahim xan Ovnulməmalik, Əbdülhəmid xan Qəffari Yəmin, Sultan Cüneyd mirzə Mötəmidüddövlə, Yəhya mirzə İskəndəri, Mirzə Əli xan İntizamülhükəma, Mirzə Cavad xan Sədüddövlə (Məşrutə qanunu bir gecədə yazan şəxs) Mirzə Məhəmməd Nazimülüləma, Mirzə Mahmud xan Ehtişamüssəltənə, Mirzə Abdulla Xanülməmalik və “Şahzadə Əli xan” adı ilə tanınan Məhəmmədəli mirzə.
Adəmiyyət camesinin təsisçisinin inamı vardı ki, insan və özəlliklə əncümən başçısı öz zahirinin necəliyindən asılı olmayaraq, batində dahi və ziyalı olmalıdır. Elə bu inama görə də dahi insanları bu təşkilata daxil etməyə səylə çalışırdı. Əncümənə daxil olan, İran tarixində təsir yaradan şəxslərdən Salarüddövlə Məhəmməd xan Kəmalülmülk, Seyid Nəsrülla Təqəviyi Əxəvi, Məhəmmədəli Füruği Zəkaülmülk və doktor Məhəmməd Müsəddiqin adını çəkmək olar. Şahzadə Salarüddövlə Əbülfət mirzə Qacar (1881-1961) framasonların yardımı ilə şah olmaq istəyirdi. Lakin bu məqsədə çatmadan İrandan qaçıb Beytülmüqəddəsdə yəhudilər lojuna qoşulub və orada “Ustadiəzəm” oldu. M. Müsəddiqin andiçmə sənədində belə yazılıb:
“Mən Allahın bəndəsi Məhəmməd Hidayət oğlu, Tehran sakini ürəkdən və könüllü deyirəm, ey varlığın Yaradanı! Sən mənə insanlıq şərəfini vermişsən, mən də insanlıq haqqını və borcunu yerinə yetirməyəcəmsə, indi Sənin hüzurunda, qüdrət və haqqına and içərkən insanı vəzifəmi yerinə yetirmək, bütün insanlara xidmət etmək üçün daima, bütün gücüm ilə qayğıkeş olmağıma söz verirəm. Bu vəzifəni yerinə yetirməyəcəmsə, özümü Səni qınağına hazırlayıram”...
Adəmiyyətin camesi bir casusluq təşkilatı idi. Başçılarının hökmü ilə İranda qarışıqlıq yaradırdılar. Məşrutə hərəkatından sonra, etiraf etməyə şərait yarandı. İranın ziyalı və zadəgan şəxslərinin çoxu və məşrutəpərəstlərin isə əksəriyyəti Framason təşkilatının üzvü olmuşdular.
Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyət qərbliləşməyin alovlu tərəfdarı idi. Onun ardıcılları da hümanizmi əsas bayraq etmişdilər. Ali rəhbərləri Mirzə Mülküm xan bu üsulu Eqüs Kont və Herbert Spenserin (1820-1903) əsərlərindən almaqla, Framuşxanada əncümən üzvlərinə dərs deyirdi. Tehranda yerləşən “Cameyi Adəmiyyət” təşkilatının dörd əsas cəmiyyəti vardı ki, onlara “Məcamei ərbəə” deyilirdi. Məcamein rəyasət heyəti oniki üzvü olan “Ümənayi Adəmiyyət” adlanardı... Camein üzvlərinə İxvan (qardaşlar) deyilərdi... “Camei Adəmiyyət” fəaliyyəti aşkar olmadan, “Əncüməni hüquq” adı ilə tanınırdı. Bu əncümənin təsisçisi şahzadələr İskəndəri və İntizamülhükəmadan ibarət idi. Lakin əsas rəhbərliyi Mirzə Abbasqulu xan edirdi. Bu zaman, 31 avqust 1907-ci ildə Qacarlar dövlətinin Baş naziri, erməni əsilli, Atabəyi-Əzəm ləqəbli Mirzə Ələsgər xan Əminüssultanı öldürdülər. Onun ölümündə Mirzə Abbasqulu xana qara yaxıldı. O, yaxalandı. Baş nazir öldürüləndən, Mirzə Abbasqulu xan yaxalanandan sonra, polis ilə Milli Məclisin müvafiq qurumu “Camei Adəmiyyət” təşkilatının sənədlərinə əl atılıb, baş vuruldu. Sənədlər ələk-vələk, çək-çevir ediləndən sonra qorxulu bir nüsxə tapılmadı. Şahın və sarayın fikri bu Framason misallı təşkilata qarşı dəyişildi.
Baş nazirin qatilinin adı Abbas ağa Təbrizi idi. Yanlış düzəldildi. Məhəmmədəli şah Mirzə Abbasqulu xanın azadlığa buraxılmasına göstəriş verərək onu Mirzə Mülküm xan ilə görüşməyə və şahın fərmanın ona yetirməyə məmur etdi. Şayəd bu iş onu adam olmağına səbəb olsun! Üstəlik, üç min tümən pulu da Adəmiyyət cəmiyyətlərinə bağışladı.
Bundan sonra cəmiyyət aşkar fəaliyyətə başladı. Mirzə Abbasqulu xan isə İtaliyaya yollandı. Məktub ünvana çatdırıldı. Şahın Mirzə Mülküm xana yazdığı məktubu:
"Bütün ömrünüzdə hər nə öyrənmisiniz, vacibdir ki, bunları Övladi adəm (Abbasqulu xan Adəmiyyətin ləqəbi övladi adəm idi və bu ad ilə qol çəkərdi) vasitəsilə İranın inkişafına həsr edəsiniz!".
Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyət Rəşt şəhərinə getdi. Lakin səfərini davam etdirə bilmədi. Onun məqsədi bu idi ki, əlinə keçirdiyi pul vasitəsilə İrandan çıxıb qaça. Təşəbbüsünü həyata keçirə bilmədi. Onun yardımı ilə yayınanlar Adəmiyyətin yaxalanmağına səbəb oldular.
Bir zaman başçısı İntizamülüləma olan Hüquq əncüməni onun cəmiyyətindən ayrılaraq, ayrıca "Hüquq" adlı bir qəzet bıraxmağa başladı. Nəhayət ayrılanlar ilə cəmiyyətin rəyasət heyəti arasına ixtilaf yarandı. Framason təşkilatı olan Hüquq əncüməni 1325-ci (miladi 1909-cu) ildə "Həblülmətin" qəzetində bir elanda xalqa xitab edərək deyirdi: "Bütün iranlılara elan edirik ki, bu əncümən Abbasqulu xan Adəmiyyətə bağlı deyildir, onu İranın dövlət və millətinə xain bilir, Məşrutə inqilabına isə zidd tanıyır. Komitənin əncümənə bağlı olan hər bir üzvü kənar edilir”. Beləliklə, Mirzə Abbasqulu xan evdə oturmağa, guşənişin olmağa məcbur olur. Onun yoldaşları bir-bir yeni yaradılan “Bidari” (Oyaq) lojuna üzv olurlar. "Cameyi Adəmiyyət" təşkilatının ömrü beləliklə sona çataraq öz yerini rəsmi olan “Geran veryan” lojuna verir.
"Cameyi Adəmiyyət" təşkilatının sənədləri içində 314 nəfərin qəsəmnaməsi (and mətni) vardır. Bu şəxslərin on altısı ilk Milli Məclisin vəkilidir.
Maraqlıdır ki, İranda Məşrutə hərəkatı və Framason təşkilatları tarixini yazanların çoxu Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyəti alqışlayıb və adını hörmətlə çəkirlər. Onun azadlıq yolunda çalışması, istibdad ilə döyüşməsi, irticaçı qüvvələrlə mərdanə mübarizəsi və cəsarətlə öz fikrini yayması alqışa layiqdir.
Dəyərləndirmək lazımdır ki, Müzəffərəddin şah və Məhəmmədəli şahın saray adamlarından bir çoxunun "Cameyi Adəmiyyət"də olduğuna görə bu təşkilatın ziddinə mübarizə aparmaq asan bir iş deyildi. Elə ona görə də bu təşkilatın müxalifləri öz ziddiyyətlərini gizli və tədricən irəli aparırdılar. Atabəyi-Əzəmin (Mirzə Ələsgər xan Əminüssultan) Məşrutə kabinetinə sədr olması "Cameyi- Adəmiyyət" rəisini siyasi sahənin dartışmalarına daxil etdi. Adı hallanmağa başlandı.
1907-ci ildə Baş nazir Atabəyi-Əzəm də bu əncüməndə üzv oldu. Onun bu əncümənə üzv olmağından bir həftə zaman keçmədən öldürüldü. Atabəyi-Əzəm və Adəmiyyət münasibəti yaxşı sayılırdı. Səniüddövlənin (Murtuzaqulu xan Hidayətin) fərmanı ilə onu Atabəyi-Əzəmin ölümündə suçlayaraq yaxaladılar. İki gün yaxalanmağından sonra əncümənin üzvləri etirazına əsasən azad olundu.
Atabəyin ölümü bu əncümənin fəaliyyətin gün işığına çıxartdı. Elə bu iş əncüməni aşkar fəaliyyətinə səbəb oldu. Məşrutə dövründə və ilk Milli Məclisdə baş verən hadisələr əncümənin tanınmasına münasib şərait yaratdı. Bu zaman Məhəmmədəli şah isə pul ödəməklə əncüməndə üzv oldu. Şahın əncümənə üzv olması azadlıq sevənlərin acığna səbəb oldu. Seyid Məhəmməd Təbatəbayi kimi şəxsiyyətlər şahın bu işini qınadılar.
(Abbasqulu xan övladları ilə)
Məhəmmədəli şahın uğursuz terrorundan sonra Adəmiyyət şahı Milli Məclis və millətçilərin ziddinə bir iş görməməyə razı saldı. Bu hadisə Milli Məclisin rəisi olan Etişamüssəltə tərəfindən razılıqla qarşılandı.
Onun işi gündən günə tərəqqi edir, yüksəlirdi. Elə bu zamanda Mirzə Mülküm xanı görmək məqsədi ilə İtaliyaya getdi. Bu iş onun cəmiyyətdən xaric edilməsinə və "Cameyi-Adəmiyyət"in parçalanmasına səbəb oldu.
Bu hadisələrin hamısı Məhəmmədəli şah fərmanı ilə Milli Məclisi topa tutması, "Cameyi-Adəmiyyət"in fəaliyyəti az olmaqla və kiçik istibdadın dövrü başlamaqla eyni zamanda olmuşdur. Beləliklə, Milli Məclisin bağlanmağı ilə Mirzə Abbasqulu xanın siyasi həyatı sona çatır. O, bu zamandan sonra ömrünü evin küncündə çürüdür.
Mirzə Abbasqulu xanı Adəmiyyət masonluq öhdəliyini pozmuşdu...
Mirzə Abbasqulu xanı Adəmiyyət 30 il evdə əyləşərək tam siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşdı və 1939-cu ildə Tehranda dünyasını dəyişdi.
Onun övladları: Sadıq, Firudin, Təhmurəs və Mənuçehr.
Onun əsərləri: "Üsuli hüquq", "Bangi bidari", "Səhifeyi asimani", "Fərifteyi adəm" və 1909-cu ildə çap olunan hüquq nəşriyəsində “Üsuli nizam”dan ibarətdir. Bunlardan əlavə onun çoxlu sənədləri, məktubları, xatirələri, şəxsi çıxışları oğlu Firudin Adəmiyyətin şəxsi arxivində saxlanılır. Bu əsərlərin çoxu əlyazma şəklindədir.
Kont da belə hesab edirdi ki, maarifçilik ideyaları mənfi və dağıdıcı rol oynadılar. Ənənələrin və hakimiyyətin tənqidi yalnız köhnəlmiş siyasi sistemin aradan qaldırmasına deyil, həm də terrorla və xaosla başa çatan inqilaba gətirib çıxardı. Məşrutə hərəkatı M. F. Axundovun, M. Mülküm xanın, M. A. Adəmiyyətin ideyaları əsasında həyata keçdi...
Bölməyə aid digər xəbərlər
Tarix: 16-06-2020 14:06 | Bölmə: Ənvər ÇİNGİZOĞLU
Bəllidir ki, Məşrutə hərəkatı dövrü, aydınlanma dövrü mütəfəkkirlərinin əksəriyyəti, xüsusilə də Qacarlara qarşı çıxanlar mason olublar. Bunlardan biri də Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyətdir.
Abbasqulu xan Eyvazəli oğlu 1861-ci ildə Qəzvin şəhərində anadan olub. Altı yaşında atası dünyasını dəyişib. Elə bu zamandan qohumlar arasında “Baş katib” adı ilə tanınan bacısının əri Mirzə Məhəmməd xan Qəzvininin himayəsi altında təlim-tərbiyə almışdır. Bəllidir ki, elm aləmində “Əllamə Qəzvini” kimi tanınan Mirzə Məhəmməd İranzəminin ən savadlı adamlarından biri idi.
Mirzə Abbasqulu xan təxminən iyirmi yaşında Qəzvinli mirzə Yəhya xan Müşiruddovlənin sarayında işləməyə başladı. Yəhya xan Ədliyyə naziri olarkən onu məhkəmə işinə təyin etdi. Burda işləyə-işləyə bir çox alim-aydınla tanış oldu. Demokratlara meyl etdi. Mirzə Yusif xan Müstəşarüddövlə və Mirzə Mülküm xanın məqalələrini oxudu. Bu tanışlıqlar və mütaliələr onu açıq fikrlii və siyasətsevər etdi.
Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyət 1890-cı ildən 1892-ci ilədək Mirzə Mülküm xanın əsərlərini yaymaqla onun fikir və müddəlarını İranda tanıtdırmaq sahəsində xeyli irəli getdi. 1892-ci ildə Mirzə Mülküm xanın “Qanun” qəzetini nəşr etdi. Adəmiyyət və əqidə yoldaşları “Qanun” qəzetinin nəşrində və yayılmasında çox çalışdılar.
(Abbasqulu xan)
Mirzə Mülküm xanın hədəfi İranda qərb cəmiyyətlərinin analoqu olan bir cəmiyyət qurmaq idi. Mirzə Abbasqulu xanı da bu istiqamətdə inandırmışdı.
Mirzə Abbasqulu xan həmin dönəmdə framason təşkilatı olan “Fərmuşxana”ya daxil oldu. Bu müddət Nasirəddin şah Qacarın öldürülən dövrü idi. Onun məqsədi 1896-cı ildə şəraiti daha münasib görərək öz məram və məqsədi ilə üst-üstə düşən, Mirzə Mülküm xan tərəfindən də irəli sürülən “Adəmiyyət cəmiyyəti”ni yaratmaq idi. Bu təşkilatın adı həmin dövrün qaynaqlarında bir neçə cür hallanır: “Adəmiyyətin gizli əncüməni”, “Adəmiyyət əncüməni”, “Adəmiyyət məcməi” və “Adəmiyyət hizbi”. Bu təşkilatın rəhbəri Mirzə Abbasqulu xan idi ki, bəzən ona “Adəmiyyət cəmiyyəti”nin rəisi və ya müdiri deyilir. Onun tərəfindən yayılan qərar və göstərişlərə “Adəm xadimi” və ya “İran övladı” adı ilə qol çəkirdi.
Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyət əncümənin ilk fəaliyyəti zamanından süqutuna qədər (1908) bu təşkilatın rəhbəri olmuşdu. O, bu zamanda öz müəllimi olan Mirzə Mülküm xan ilə yaxşı münasibətini davam etdirmişdir.
Bu əncümənın məram və məqsədi Mirzə Mülküm xanın fikri ilə uyğun gəldiyinə görə tarixçilər ona İranın üçüncü “Framason qrupu” deyirlər. (Yəqin ki, Adəmiyyət əncüməni Eqüs Kont (1798-1857) ilə Henri Sen-Simonun (1760-1825) fikrlərinin təsir altında yaranmışdır). İrandan Süleyman mirzə İskəndəri, Məhəmməd Müsəddiq, Mirzə Məhəmmədəli Zəkaülmulk, Ehtişamüssəltənə və Sipəhdari-Əzəm kimi bir sıra böyük və tanınmış şəxsiyyətlər bu cəmiyyətin üzvləri olmuşlar.
Fəramuşxana və onun ardınca Adəmiyyət cəmiyyəti süquta uğrayandan sonra Mirzə Mülküm xanın şagirdləri üçüncü Framason təşkilatını qurdular. Bu təşkilatın adını “Adəmiyyət caməsi” qoydular. Bu təşkilatın məqsəd və məramı Mirzə Mülküm xan Fəramuşxanası ilə eyniyyət təşkil edirdi. Cəmiyyətin müdiriyyəti on iki nəfər üzvü olan heyətin öhdəsində idi. Heyətin rəisi isə Adəmiyyət ləqəbi ilə tanınan Mirzə Abbasqulu xan özü sayılırdı.
Fəramuşxananın özəl üzvlərindən başqa bir kəs Framasonun gizli təşkilatında Mirzə Abbasqulu xanın nə məqamda olduğunu bilməzdilər. Rəyasət heyəti bunlardan təşkil olunmuşdu:
Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyət, Mirzə İbrahim xan Ovnulməmalik, Əbdülhəmid xan Qəffari Yəmin, Sultan Cüneyd mirzə Mötəmidüddövlə, Yəhya mirzə İskəndəri, Mirzə Əli xan İntizamülhükəma, Mirzə Cavad xan Sədüddövlə (Məşrutə qanunu bir gecədə yazan şəxs) Mirzə Məhəmməd Nazimülüləma, Mirzə Mahmud xan Ehtişamüssəltənə, Mirzə Abdulla Xanülməmalik və “Şahzadə Əli xan” adı ilə tanınan Məhəmmədəli mirzə.
Adəmiyyət camesinin təsisçisinin inamı vardı ki, insan və özəlliklə əncümən başçısı öz zahirinin necəliyindən asılı olmayaraq, batində dahi və ziyalı olmalıdır. Elə bu inama görə də dahi insanları bu təşkilata daxil etməyə səylə çalışırdı. Əncümənə daxil olan, İran tarixində təsir yaradan şəxslərdən Salarüddövlə Məhəmməd xan Kəmalülmülk, Seyid Nəsrülla Təqəviyi Əxəvi, Məhəmmədəli Füruği Zəkaülmülk və doktor Məhəmməd Müsəddiqin adını çəkmək olar. Şahzadə Salarüddövlə Əbülfət mirzə Qacar (1881-1961) framasonların yardımı ilə şah olmaq istəyirdi. Lakin bu məqsədə çatmadan İrandan qaçıb Beytülmüqəddəsdə yəhudilər lojuna qoşulub və orada “Ustadiəzəm” oldu. M. Müsəddiqin andiçmə sənədində belə yazılıb:
“Mən Allahın bəndəsi Məhəmməd Hidayət oğlu, Tehran sakini ürəkdən və könüllü deyirəm, ey varlığın Yaradanı! Sən mənə insanlıq şərəfini vermişsən, mən də insanlıq haqqını və borcunu yerinə yetirməyəcəmsə, indi Sənin hüzurunda, qüdrət və haqqına and içərkən insanı vəzifəmi yerinə yetirmək, bütün insanlara xidmət etmək üçün daima, bütün gücüm ilə qayğıkeş olmağıma söz verirəm. Bu vəzifəni yerinə yetirməyəcəmsə, özümü Səni qınağına hazırlayıram”...
Adəmiyyətin camesi bir casusluq təşkilatı idi. Başçılarının hökmü ilə İranda qarışıqlıq yaradırdılar. Məşrutə hərəkatından sonra, etiraf etməyə şərait yarandı. İranın ziyalı və zadəgan şəxslərinin çoxu və məşrutəpərəstlərin isə əksəriyyəti Framason təşkilatının üzvü olmuşdular.
Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyət qərbliləşməyin alovlu tərəfdarı idi. Onun ardıcılları da hümanizmi əsas bayraq etmişdilər. Ali rəhbərləri Mirzə Mülküm xan bu üsulu Eqüs Kont və Herbert Spenserin (1820-1903) əsərlərindən almaqla, Framuşxanada əncümən üzvlərinə dərs deyirdi. Tehranda yerləşən “Cameyi Adəmiyyət” təşkilatının dörd əsas cəmiyyəti vardı ki, onlara “Məcamei ərbəə” deyilirdi. Məcamein rəyasət heyəti oniki üzvü olan “Ümənayi Adəmiyyət” adlanardı... Camein üzvlərinə İxvan (qardaşlar) deyilərdi... “Camei Adəmiyyət” fəaliyyəti aşkar olmadan, “Əncüməni hüquq” adı ilə tanınırdı. Bu əncümənin təsisçisi şahzadələr İskəndəri və İntizamülhükəmadan ibarət idi. Lakin əsas rəhbərliyi Mirzə Abbasqulu xan edirdi. Bu zaman, 31 avqust 1907-ci ildə Qacarlar dövlətinin Baş naziri, erməni əsilli, Atabəyi-Əzəm ləqəbli Mirzə Ələsgər xan Əminüssultanı öldürdülər. Onun ölümündə Mirzə Abbasqulu xana qara yaxıldı. O, yaxalandı. Baş nazir öldürüləndən, Mirzə Abbasqulu xan yaxalanandan sonra, polis ilə Milli Məclisin müvafiq qurumu “Camei Adəmiyyət” təşkilatının sənədlərinə əl atılıb, baş vuruldu. Sənədlər ələk-vələk, çək-çevir ediləndən sonra qorxulu bir nüsxə tapılmadı. Şahın və sarayın fikri bu Framason misallı təşkilata qarşı dəyişildi.
Baş nazirin qatilinin adı Abbas ağa Təbrizi idi. Yanlış düzəldildi. Məhəmmədəli şah Mirzə Abbasqulu xanın azadlığa buraxılmasına göstəriş verərək onu Mirzə Mülküm xan ilə görüşməyə və şahın fərmanın ona yetirməyə məmur etdi. Şayəd bu iş onu adam olmağına səbəb olsun! Üstəlik, üç min tümən pulu da Adəmiyyət cəmiyyətlərinə bağışladı.
Bundan sonra cəmiyyət aşkar fəaliyyətə başladı. Mirzə Abbasqulu xan isə İtaliyaya yollandı. Məktub ünvana çatdırıldı. Şahın Mirzə Mülküm xana yazdığı məktubu:
"Bütün ömrünüzdə hər nə öyrənmisiniz, vacibdir ki, bunları Övladi adəm (Abbasqulu xan Adəmiyyətin ləqəbi övladi adəm idi və bu ad ilə qol çəkərdi) vasitəsilə İranın inkişafına həsr edəsiniz!".
Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyət Rəşt şəhərinə getdi. Lakin səfərini davam etdirə bilmədi. Onun məqsədi bu idi ki, əlinə keçirdiyi pul vasitəsilə İrandan çıxıb qaça. Təşəbbüsünü həyata keçirə bilmədi. Onun yardımı ilə yayınanlar Adəmiyyətin yaxalanmağına səbəb oldular.
Bir zaman başçısı İntizamülüləma olan Hüquq əncüməni onun cəmiyyətindən ayrılaraq, ayrıca "Hüquq" adlı bir qəzet bıraxmağa başladı. Nəhayət ayrılanlar ilə cəmiyyətin rəyasət heyəti arasına ixtilaf yarandı. Framason təşkilatı olan Hüquq əncüməni 1325-ci (miladi 1909-cu) ildə "Həblülmətin" qəzetində bir elanda xalqa xitab edərək deyirdi: "Bütün iranlılara elan edirik ki, bu əncümən Abbasqulu xan Adəmiyyətə bağlı deyildir, onu İranın dövlət və millətinə xain bilir, Məşrutə inqilabına isə zidd tanıyır. Komitənin əncümənə bağlı olan hər bir üzvü kənar edilir”. Beləliklə, Mirzə Abbasqulu xan evdə oturmağa, guşənişin olmağa məcbur olur. Onun yoldaşları bir-bir yeni yaradılan “Bidari” (Oyaq) lojuna üzv olurlar. "Cameyi Adəmiyyət" təşkilatının ömrü beləliklə sona çataraq öz yerini rəsmi olan “Geran veryan” lojuna verir.
"Cameyi Adəmiyyət" təşkilatının sənədləri içində 314 nəfərin qəsəmnaməsi (and mətni) vardır. Bu şəxslərin on altısı ilk Milli Məclisin vəkilidir.
Maraqlıdır ki, İranda Məşrutə hərəkatı və Framason təşkilatları tarixini yazanların çoxu Mirzə Abbasqulu xan Adəmiyyəti alqışlayıb və adını hörmətlə çəkirlər. Onun azadlıq yolunda çalışması, istibdad ilə döyüşməsi, irticaçı qüvvələrlə mərdanə mübarizəsi və cəsarətlə öz fikrini yayması alqışa layiqdir.
Dəyərləndirmək lazımdır ki, Müzəffərəddin şah və Məhəmmədəli şahın saray adamlarından bir çoxunun "Cameyi Adəmiyyət"də olduğuna görə bu təşkilatın ziddinə mübarizə aparmaq asan bir iş deyildi. Elə ona görə də bu təşkilatın müxalifləri öz ziddiyyətlərini gizli və tədricən irəli aparırdılar. Atabəyi-Əzəmin (Mirzə Ələsgər xan Əminüssultan) Məşrutə kabinetinə sədr olması "Cameyi- Adəmiyyət" rəisini siyasi sahənin dartışmalarına daxil etdi. Adı hallanmağa başlandı.
1907-ci ildə Baş nazir Atabəyi-Əzəm də bu əncüməndə üzv oldu. Onun bu əncümənə üzv olmağından bir həftə zaman keçmədən öldürüldü. Atabəyi-Əzəm və Adəmiyyət münasibəti yaxşı sayılırdı. Səniüddövlənin (Murtuzaqulu xan Hidayətin) fərmanı ilə onu Atabəyi-Əzəmin ölümündə suçlayaraq yaxaladılar. İki gün yaxalanmağından sonra əncümənin üzvləri etirazına əsasən azad olundu.
Atabəyin ölümü bu əncümənin fəaliyyətin gün işığına çıxartdı. Elə bu iş əncüməni aşkar fəaliyyətinə səbəb oldu. Məşrutə dövründə və ilk Milli Məclisdə baş verən hadisələr əncümənin tanınmasına münasib şərait yaratdı. Bu zaman Məhəmmədəli şah isə pul ödəməklə əncüməndə üzv oldu. Şahın əncümənə üzv olması azadlıq sevənlərin acığna səbəb oldu. Seyid Məhəmməd Təbatəbayi kimi şəxsiyyətlər şahın bu işini qınadılar.
(Abbasqulu xan övladları ilə)
Məhəmmədəli şahın uğursuz terrorundan sonra Adəmiyyət şahı Milli Məclis və millətçilərin ziddinə bir iş görməməyə razı saldı. Bu hadisə Milli Məclisin rəisi olan Etişamüssəltə tərəfindən razılıqla qarşılandı.
Onun işi gündən günə tərəqqi edir, yüksəlirdi. Elə bu zamanda Mirzə Mülküm xanı görmək məqsədi ilə İtaliyaya getdi. Bu iş onun cəmiyyətdən xaric edilməsinə və "Cameyi-Adəmiyyət"in parçalanmasına səbəb oldu.
Bu hadisələrin hamısı Məhəmmədəli şah fərmanı ilə Milli Məclisi topa tutması, "Cameyi-Adəmiyyət"in fəaliyyəti az olmaqla və kiçik istibdadın dövrü başlamaqla eyni zamanda olmuşdur. Beləliklə, Milli Məclisin bağlanmağı ilə Mirzə Abbasqulu xanın siyasi həyatı sona çatır. O, bu zamandan sonra ömrünü evin küncündə çürüdür.
Mirzə Abbasqulu xanı Adəmiyyət masonluq öhdəliyini pozmuşdu...
Mirzə Abbasqulu xanı Adəmiyyət 30 il evdə əyləşərək tam siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşdı və 1939-cu ildə Tehranda dünyasını dəyişdi.
Onun övladları: Sadıq, Firudin, Təhmurəs və Mənuçehr.
Onun əsərləri: "Üsuli hüquq", "Bangi bidari", "Səhifeyi asimani", "Fərifteyi adəm" və 1909-cu ildə çap olunan hüquq nəşriyəsində “Üsuli nizam”dan ibarətdir. Bunlardan əlavə onun çoxlu sənədləri, məktubları, xatirələri, şəxsi çıxışları oğlu Firudin Adəmiyyətin şəxsi arxivində saxlanılır. Bu əsərlərin çoxu əlyazma şəklindədir.
Kont da belə hesab edirdi ki, maarifçilik ideyaları mənfi və dağıdıcı rol oynadılar. Ənənələrin və hakimiyyətin tənqidi yalnız köhnəlmiş siyasi sistemin aradan qaldırmasına deyil, həm də terrorla və xaosla başa çatan inqilaba gətirib çıxardı. Məşrutə hərəkatı M. F. Axundovun, M. Mülküm xanın, M. A. Adəmiyyətin ideyaları əsasında həyata keçdi...
Müəllifin bütün yazıları - Ənvər ÇİNGİZOĞLU
Bölməyə aid digər xəbərlər
11-04-2022, 21:25
Mazandaran alimi - Ənvər Çingizoğlu yazır
23-03-2022, 18:55
Rəşid Yasəmi: ədəbiyyatda nəciblik nümunəsi
17-03-2022, 09:49
Vahid Dəstigirdi: Nizaminin tədqiqatçısı
12-03-2022, 22:31
Ənvər ÇİNGİZOĞLU - Səid Nəfisi: Azərbaycan qəhrəmanı Babək Xürrəmdin əsərinin müəllifi
19-10-2021, 09:58
Ənvər ÇİNGİZOĞLU - Məhəmmədəli Füruği: siyasətçi, diplomat, tarixçi, tərcüməçi və millətçi kimi
16-10-2021, 01:06
Ənvər ÇİNGİZOĞLU - Hacıəli xan Rəzmara: Qurban bayramında doğuldu, terror qurbanı oldu
13-09-2021, 16:31
Ənvər ÇİNGİZOĞLU - Şəkinskilərin İran qolu haqqında... - Ənvər Çingizoğlunun araşdırması
10-09-2021, 17:27
Nəcəfqulu xan Sərşar: Qaradağın ağ gün görməmiş şairi
27-08-2021, 16:48
Ənvər ÇİNGİZOĞLU - Məhəmmədqulu xan Alar: inqilabda sərkərdə, işdə sərkar.. - Fotolar
20-08-2021, 13:38
Ənvər ÇİNGİZOĞLU - İsmayıl xan Şəfai: Tehran-43 konfransında şahın tərcüməçisi - Fotolar
16-08-2021, 15:51
Ənvər ÇİNGİZOĞLU - Seyid Məhəmməd Dəbirsiyaqi: tədqiq və tədrisin işığında - Fotolar
24-07-2021, 16:15
Ənvər ÇİNGİZOĞLU - Qaradağ elləri: beloğludan eloğluya qədər - Ənvər Çingizoğlu yazır
Əfşar Süleymani: Trampın siyasəti İranın təklənməsinə gətirib çıxarıb. Bu günədək Rusiya və Çin də hərbi imkanlarının hamısını İrana verməyiblər
“Qarabağ”ın baş məşqçisi deyir ki, "Ayntraxt"la qarşılaşmada baxımlı oyun nümayiş etdirməyə çalışacaqlar
ADP sədri deyir ki, hələlik İranda baş verən proseslərin inkişafı xarici güclərin, xüsusilə ABŞ-ın mövqeyindən, həmçinin Türkiyə və Azərbaycanın bu məsələdə milli maraqlarını nə dərəcədə ön plana çəkməsindən asılı olacaq
Rejissor və aktyor deyir ki, yeni fəaliyyətə başlayan teatrda tamaşaçını pasiyent əvəz edəcək
Mikayıl Mikayılov deyir ki, festivalda nümayiş olunan tamaşa Azərbaycanla Meksika arasında teatr əlaqələrinin başlanğıcı sayıla bilər
