Həsən xan Ərfə: dərin dövlətin hökmranı

Xəbər lenti

00:14 / 03-02-2026

Aviadaşıyıcı gəmilərə malik ölkələrin reytinqi açıqlanıb

23:39 / 02-02-2026

Tramp: "Hindistan Rusiya neftindən imtina etdi"

23:02 / 02-02-2026

İcra başçısını söyən şəxs həbs olunub

21:04 / 02-02-2026

"Velizarofficial" adlı səhifənin idarəçisi saxlanılıb

20:02 / 02-02-2026

İlham Əliyev Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində - Yeni sənədlər imzalanıb - (Yenilənib) - Fotolar

19:41 / 02-02-2026

Xalq artistinin oğlu döyülüb

19:23 / 02-02-2026

Süleyman Mikayılov: “Nə harasa çağırılmışam, nə də ifadə vermişəm”

18:52 / 02-02-2026

Sabiq səfir: Türkiyədə görüş təşkil etməyə çalışırlar

18:00 / 02-02-2026

Qaz borusu partlayıb, yaralılar var - Yenilənib

17:55 / 02-02-2026

Generallar yeni vəzifədə polkovnik rütbəsində işləyəcək

17:16 / 02-02-2026

Cəlaloğlu: İranı silahlandırmağın mənası yoxdur

15:47 / 02-02-2026

Kreml Zelenskinin Moskvaya səfərində israrlıdır

15:17 / 02-02-2026

Oskar mükafatına namizədi həbs ediblər

15:04 / 02-02-2026

Kamran Əliyev üç prokuror təyin edib

14:20 / 02-02-2026

Apteklərdə nöqsanlar aşkar edilib

14:13 / 02-02-2026

Kreml Avropada xaos yaratmağı planlaşdırır

13:35 / 02-02-2026

Fevralın 17-də astronomik hadisə baş verəcək

13:12 / 02-02-2026

Dağlıq ərazilərə qar yağacaq - Proqnoz

13:06 / 02-02-2026

İTV-nin Yayım Şurasına yeni üzvlər seçilib

12:39 / 02-02-2026

Milli Məclisin iki komissiyası yenidən formalaşdırılıb - Siyahı

12:31 / 02-02-2026

Deputat: Azərbaycan seçkilərə qədər Ermənistanla sülh müqaviləsini imzalaya bilər

12:04 / 02-02-2026

Naxçıvan Konstitusiyasına çoxsaylı dəyişikliklər II səsvermədə təsdiqlənib

11:57 / 02-02-2026

İşsizlik dövlət üçün əlavə risklər yarada bilər

11:38 / 02-02-2026

Ay missiyasına hazırlıqlar başlayıb - Foto

11:26 / 02-02-2026

Musiqiçi oğluna 521 dildə mahnı yazıb

11:04 / 02-02-2026

Milli Məclisin iclası başlayıb

10:59 / 02-02-2026

ABŞ İranı armada ilə, Tehran Ağ evi regional müharibə ilə təhdid edir

10:58 / 02-02-2026

“QHT işi”: Mehriban Rəhimlinin məhkəməsi başlayır

10:34 / 02-02-2026

Prezident gəncləri təbrik edib - Müraciət

10:27 / 02-02-2026

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının öz valyutası olmayacaq

Xəbər lentinin davamı

Ən çox oxunanlar

20:01 / 30-01-2026

Prezident icra başçısını vəzifədən azad edib - Foto

17:31 / 29-01-2026

Vensin səfəri Güney Qafqaza nə vəd edir?

17:48 / 30-01-2026

Yerə bənzəyən planet kəşf olunub

18:15 / 30-01-2026

Vəzifəli şəxslər həbs edilib - (Yenilənib) - Foto

11:42 / 30-01-2026

Tramp üçün əlavə bəhanə: ABŞ prezidenti İraqı niyə hədəfə alıb?

15:04 / 02-02-2026

Kamran Əliyev üç prokuror təyin edib

23:45 / 29-01-2026

Ceyhun Bayramov: Azərbaycan ərazisindən İrana qarşı istifadəyə icazə verilməyəcək

13:35 / 02-02-2026

Fevralın 17-də astronomik hadisə baş verəcək

14:05 / 29-01-2026

Mollazadə: İran ətrafında vəziyyət ağır və təhlükəlidir

13:48 / 29-01-2026

Zəngilana növbəti köç karvanı gedib - (Yenilənib)

13:41 / 30-01-2026

Prezident yeni səfirlərin etimadnamələrini qəbul edib - (Yenilənib) - Fotolar

15:01 / 29-01-2026

Rusiya ordusu bir şəhəri ələ keçirib, iki şəhərə doğru irəliləyir

Həsən xan Ərfə: dərin dövlətin hökmranı
Tarix: 20-03-2021 09:45 | Bölmə: Ənvər ÇİNGİZOĞLU

Şirift ölçüsü:

Tariximizdə elə şəxsiyyətlər var ki, ya yaxşı, ya da bilmərrə tanımırıq. Belə şəxsiyyətlərdən biri də Həsən xan Ərfədir.

Bu soyun ulu babası Şeyx Həsən İrəvanidir. Şeyx Həsən ibtidai və orta təhsilini (ərəb ədəbiyyatı, bəlağət, əqli və dini elmləri) İrəvanda dəyərli ustadlardan alıb. O, yüksək dərəcədə üsul, fiqh, əqli və ilahi elmlərini ustadların hüzurunda tamamlayaraq təhsilini daha da təkmilləşdirmək məqsədilə Nəcəf şəhərinə yollanıb. Bu müqəddəs yurdda molla, müctəhid yanında ali təhsilə yiyələnib.

Şeyx Həsən İrəvani təhsilini tamamladıqdan sonra Təbriz şəhərində məskunlaşıb.

Şeyx Həsənin Rza adlı oğlu vardı.

Rza xan Şeyx Həsən oğlu 1853-cü ildə Təbrizdə doğulub. Qacarlar dövlətinin adlı-sanlı diplomatı olub və Prins Ərfəüddövlə kimi tanınıb.

Mirzə Rza xanın Həsən xan, İbrahim xan adlı oğlanları vardı.

Həsən xan Mirzə Rza xan oğlu 1895-ci ildə Tiflis şəhərində anadan olub. Anası Ludmila Cervis Böyük Britaniya diplomatının qızı idi. Kökü rus zadəganları olan demidovlara çatırdı. Həsən xan İsveçrədə, Parisdə, Monakoda özəl məktəblərdə oxuyub. Qacarlar ordusunda hərbi xidmətə başlayıb. 1914-cü ildə Sultan Əhməd şah Qacarın dağınıq mühafizəçilərini bir yerə toplayaraq təşkilat yaradıb. Sonra jandarmeriyanı qaydasına salıb. Nizam-intizamını görüb ordu quruculuğunu da ona tapşırıblar.

Həsən xan Ərfə

Həsən xan Ərfə Azərbaycanda, Kürdüstanda, Lorestanda baş verən qiyamların yatırılmasında iştirak edib.

Həsən xan Ərfə Rza xan Sərdar Sipəhlə onun hərbi nazir dönəmində görüşüb.

Rza xan Pəhləvi rejimi dönəmində səfir olub. 1926-cı ildə pəhləviləri Böyük Britaniyada hərbi ataşşe vəzifəsində təmsil edib. 1927-1929-cu illərdə Parisdə hərbi təhsilini davam etdirib. İrana dönəndən sonra naib sərhəng (podpolkovnik) rütbəsində Pəhləvi qvardiyasında xidmət edib, atlı dəstənin başçısı olub.

Həsən xan Ərfə 1932-ci ildə Rza şah Pəhləvinin əmri ilə Hərbi akademiyaya komendant təyin edilib.

Həsən xan Ərfə 1934-cü ildə Rza şah Pəhləvini Türkiyə səfərində müşaiyət edib.

Həsən xan Ərfə 1936-cı ildə bütün İran süvari qoşun hissəsinə baş müfəttiş təyin olunub. 1939-cu ilə qədər burda xidmət edib. Ona bu vəzifədə olarkən general rütbəsi veriblər.

1941-ci ildə sovet və ingilis qoşunları İrana hücum edərkən Rza şah Həsən xan Ərfəni Baş Qərargaha rəis və Tehranın müdafiəsinə məsul şəxs təyin edib.

Həsən xan Ərfə Məhəmmədrza şah Pəhləvinin hakimiyyətinin (1941-1979) ilk ilində hərbi kəşfiyyatın rəisi təyin edilib. O, 1941-1950-ci illərdə İranın aparıcı hərbi-siyasi kadrlarından birinə çevrilib. 1944-1946-cı illərdə İran ordusunun Baş Qərargah rəisi olub. O, Şahsevən elini silahlandıraraq, Azərbaycan Demokratik Firqəsinə qarşı qaldırıb. Azərbaycanın müstəqilliyinə əl qaldıran ilk şəxslərdən biri olub. Sovet qoşunlarının İrandan çıxmasını dəstəkləmək üçün BMT-yə petisiya hazırlayıb.

Tеhrandakı ingilis hərbi ataşеsi Paybus İran ordusunun Baş Qərargahında gеnеral Ərfə (Həsən xan-Ə.Ç.) ilə birlikdə Azərbaycana qarşı tədbirlərin hazırlanmasında fəal iştirak еdirdi. İran piyada ordusu Azərbaycana buraxılmadığından hərbi hava qüvvələrinin rəisi gеnеral Xosrovani hərəkatı yatırmaq üçün Təbrizə 15 hərbi təyyarə ilə qüvvə atılmasını hazırlayıb. Əgər təyyarələr Təbrizə düşə bilməsəydilər, onlara yüklənmiş 80 dolu və 100 boş bombanı şəhərə töküb Mеrivanda yеrə еnməli idilər. (Azərbaycan Rеspublikası, SPİHMDA, f. 1, siy. 89, iş. 84, v. 1-5.) Bu plan barədə İran hərbi hava qüvvələrində xidmət еdən tudəçilər Sovеt xüsusi xidmət orqanlarına məlumat vеriblər.

Hərbi əməliyyatda Bəhmənniya və daha iki nəfər tudəçi təyyarəçilər iştirak еtməli idi. Məlumat var idi ki, hərbi nazir gеnеral Əli Riyazi cəza tədbirlərini həyata kеçirmək üçün gеnеral Əhməd ağa Əmir Əhmədini Təbrizə göndərmək fikrindədir.

Həkimi hökuməti Azərbaycandakı hadisələri həll еtmək üçün daha çox polis, jandarm və ordu qüvvələrinə, bəzi hallarda diplomatik addımlara üstünlük vеrirdi. Noyabrın 17-dən 23-nə qədər Daxili işlər nazirinin müavini Fеrеyduni, Baş Qərargahın rəisi Ərfə və Baş Polis İdarəsinin rəisi Zərrani hər gün birbaşa xətlə Təbrizdəki hökumət nümayəndələrindən tələb еdirdilər ki, "qiyamçılar" barədə ciddi ölçü götürülsün, son imkana qədər müqavimət göstərilsin. Təbrizə əli çatmayan hökumət Tеhranda Dеmokrat firqəsinə rəğbət bəsləyən bir nеçə nəfəri həbs еtdi. Şərəfəbadda (Qəzvin yaxınlığında) qarşısı alınan ordunu Təbrizə buraxmaq üçün İran Xarici işlər nazirinin müavini Hümayun noyabrın 20-də Tеhrandakı Sovеt nümayəndələri ilə danışıqlar apardı. ("Mеhrе İran" qəzеti, 1945, 21 noyabr)

Noyabrın 22-də Tеhran univеrsitеtinin hüquq fakültəsində də buna bənzər mitinq kеçirilib. Mitinqdə iştirak еdən tələbələr hökumətdən tələb еdirdilər ki, qiyamçılara qarşı ciddi ölçülər götürsün. Еyni zamanda onlar qayamçılarla "mübarizədə" könüllü olaraq iştirak еtmək barədə öz xidmətlərini təklif еdirdilər. Bеlə çağırışlar dеmək olar ki, "Еttеlaat" və digər rəsmi qəzеtlərdə hər gün dərc olunurdu. "İranе Ma" qəzеti hüquq fakültəsindəki mitinqi bir nazir oğlunun tələbələrdə azərbaycanlılara qarşı nifrəti kücləndirmək üçün kеçirdiyini qеyd еdirdi. Hərbi nazir Riyazi və Baş Qərargahın rəisi Ərfə Baş nazir Həkimini Tеhranda xalqçılara və dеmokratlara qarşı rеprеsiya kеçirməyə məcbur еdirdilər. Həkimülmülk tədricən bununla razılaşırdı. Tеhranın küçələrində türk dilində danışan şəxslərin sənədlərinin yoxlanılması və saxlanılmasına aid faktlar var idi. Qəzеtlər vasitəsi ilə xaricilərə rəsmən xəbərdarlıq еdilmişdi ki, şəxsiyyətlərini təsdiq еdən sənədləri özləri ilə gəzdirsinlər. (Azərbaycan Rеspublikası SPİHMDA f.1, s.89, i.96, v.89-90.)

Həsən xan Ərfə sovetlərin qəti əleyhdarlarından idi. İngilisləri isə dəstəkləyirdi. Buna görə də Əhməd Qəvam onunla müxalifətdə idi. Hər çıxışında təklif edirdi ki, Həsən Ərfəni Baş Qərargah rəisliyindən azad etmək lazımdır. Bu kimi təzyiqlərin nəticəsində Həsən xan Ərfə 1946-cı ildə 6 ay zindanda yatdı. 1947-ci ilin mart ayında onu azadlığa buraxdılar. O da ordudan tərxis olundu və siyasətə qatıldı. Onun yerinə Hacı Əli Rəzmara təyin olundu.

Həsən xan Ərfə Hacı Əli Rəzmaranı onu müxalifləri ilə əməkdaşlığına görə tənqid edirdi. 1950-ci ildə Hacı Əli Rəzmara Baş nazir təyin olundu. 1951-ci ildə isə terror edildi. Ən çox vaysınan Həsən xan Ərfə idi.

Həsən xan Ərfə Hüseyn xan Əlanın Baş nazirliyi dönəmində (12 mart 1951 - 30 aprel 1951) yol və kommunukasiya naziri olub. Sonra Məhəmməd Müsəddiq Baş nazir oldu. O, Müsəddiqə inanmırdı və Milli Hərəkat adlı siyasi qrup yaratdı. Qrupun orqanı olan “Milli Hərəkat” qəzetində Həsən xan Ərfənin onlarla məqaləsi dərc edildi. Bu məqalələrin əksəriyyəti Müsəddiqin əleyhinə idi.

Həsən xan Ərfə dindar və islam tərəfdarı olduğundan bir çox müctəhidlər onu dəstəkləyirdilər.

Həsən xan Ərfə 1952-ci ildə yaranmış İranın dərin dövlətinin və zabitlərdən təşkil olunmuş gizli Vətənin xilası komitəsinin başçılarından idi. Bu komitənin məramından biri də Müsəddiqi devirmək idi. 1953-cü ildə Baş nazir Məhəmməd Müsəddiq devrildi və şah İrana döndü.

Həsən xan Ərfə 1958-1961-ci illərdə İranın Türkiyədəki, 1961-1962-ci illərdə İranın Pakistandakı səlahiyyətli səfirinin müavini vəzifələrində çalışaraq təqaüdə çıxıb.

Həsən xan Ərfə 1979-cu ildə İran İslam inqilabı dönəmində ölkəni tərk edib.

Həsən xan Ərfə 1984-cü ildə Monakoda, Monte-Karloda vəfat edib. (Azimi, F. "ARFAʿ, ḤASAN". Encyclopaedia Iranica. Retrieved 20 March 2016.)

Həsən xan Ərfə Hilde Beviklə ailəli olub. Leyla adlı qızları vardı.

Həsən xan Ərfə “Şahın pəncəsi altında” (Arfa, Hasan. Under Five Shahs. New York: Morrow; London: John Murray, 1964.) və “Kürdlər” (Arfa, Hasan. The Kurds: An Historical and Political Study. London: Oxford University Press, 1966.) kitablarının müəllifidir.

Müəllifin bütün yazıları - Ənvər ÇİNGİZOĞLU

Bütün yazarlar

Ana səhifəyə dön