Hacı Mirzə Ağası Bayat-Makulu: hücrədən masaya...

Xəbər lenti

00:14 / 03-02-2026

Aviadaşıyıcı gəmilərə malik ölkələrin reytinqi açıqlanıb

23:39 / 02-02-2026

Tramp: "Hindistan Rusiya neftindən imtina etdi"

23:02 / 02-02-2026

İcra başçısını söyən şəxs həbs olunub

21:04 / 02-02-2026

"Velizarofficial" adlı səhifənin idarəçisi saxlanılıb

20:02 / 02-02-2026

İlham Əliyev Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində - Yeni sənədlər imzalanıb - (Yenilənib) - Fotolar

19:41 / 02-02-2026

Xalq artistinin oğlu döyülüb

19:23 / 02-02-2026

Süleyman Mikayılov: “Nə harasa çağırılmışam, nə də ifadə vermişəm”

18:52 / 02-02-2026

Sabiq səfir: Türkiyədə görüş təşkil etməyə çalışırlar

18:00 / 02-02-2026

Qaz borusu partlayıb, yaralılar var - Yenilənib

17:55 / 02-02-2026

Generallar yeni vəzifədə polkovnik rütbəsində işləyəcək

17:16 / 02-02-2026

Cəlaloğlu: İranı silahlandırmağın mənası yoxdur

15:47 / 02-02-2026

Kreml Zelenskinin Moskvaya səfərində israrlıdır

15:17 / 02-02-2026

Oskar mükafatına namizədi həbs ediblər

15:04 / 02-02-2026

Kamran Əliyev üç prokuror təyin edib

14:20 / 02-02-2026

Apteklərdə nöqsanlar aşkar edilib

14:13 / 02-02-2026

Kreml Avropada xaos yaratmağı planlaşdırır

13:35 / 02-02-2026

Fevralın 17-də astronomik hadisə baş verəcək

13:12 / 02-02-2026

Dağlıq ərazilərə qar yağacaq - Proqnoz

13:06 / 02-02-2026

İTV-nin Yayım Şurasına yeni üzvlər seçilib

12:39 / 02-02-2026

Milli Məclisin iki komissiyası yenidən formalaşdırılıb - Siyahı

12:31 / 02-02-2026

Deputat: Azərbaycan seçkilərə qədər Ermənistanla sülh müqaviləsini imzalaya bilər

12:04 / 02-02-2026

Naxçıvan Konstitusiyasına çoxsaylı dəyişikliklər II səsvermədə təsdiqlənib

11:57 / 02-02-2026

İşsizlik dövlət üçün əlavə risklər yarada bilər

11:38 / 02-02-2026

Ay missiyasına hazırlıqlar başlayıb - Foto

11:26 / 02-02-2026

Musiqiçi oğluna 521 dildə mahnı yazıb

11:04 / 02-02-2026

Milli Məclisin iclası başlayıb

10:59 / 02-02-2026

ABŞ İranı armada ilə, Tehran Ağ evi regional müharibə ilə təhdid edir

10:58 / 02-02-2026

“QHT işi”: Mehriban Rəhimlinin məhkəməsi başlayır

10:34 / 02-02-2026

Prezident gəncləri təbrik edib - Müraciət

10:27 / 02-02-2026

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının öz valyutası olmayacaq

Xəbər lentinin davamı

Ən çox oxunanlar

20:01 / 30-01-2026

Prezident icra başçısını vəzifədən azad edib - Foto

17:31 / 29-01-2026

Vensin səfəri Güney Qafqaza nə vəd edir?

17:48 / 30-01-2026

Yerə bənzəyən planet kəşf olunub

18:15 / 30-01-2026

Vəzifəli şəxslər həbs edilib - (Yenilənib) - Foto

11:42 / 30-01-2026

Tramp üçün əlavə bəhanə: ABŞ prezidenti İraqı niyə hədəfə alıb?

15:04 / 02-02-2026

Kamran Əliyev üç prokuror təyin edib

23:45 / 29-01-2026

Ceyhun Bayramov: Azərbaycan ərazisindən İrana qarşı istifadəyə icazə verilməyəcək

13:35 / 02-02-2026

Fevralın 17-də astronomik hadisə baş verəcək

14:05 / 29-01-2026

Mollazadə: İran ətrafında vəziyyət ağır və təhlükəlidir

13:48 / 29-01-2026

Zəngilana növbəti köç karvanı gedib - (Yenilənib)

13:41 / 30-01-2026

Prezident yeni səfirlərin etimadnamələrini qəbul edib - (Yenilənib) - Fotolar

15:01 / 29-01-2026

Rusiya ordusu bir şəhəri ələ keçirib, iki şəhərə doğru irəliləyir

Hacı Mirzə Ağası Bayat-Makulu: hücrədən masaya...
Tarix: 30-04-2021 11:57 | Bölmə: Ənvər ÇİNGİZOĞLU

Şirift ölçüsü:

Qacarlar tarixinə öz damğasını vurmuş şəxsiyyətlərdən biri də Hacı Mirzə Ağası Bayat Makuludur. O, müəllimlikdən baş nazirliyə ucalmış şəxsdir. Gəlin daha yaxından tanış olaq.

Əsl adı Abbas olan Hacı Mirzə Ağası Bayat 28 yanvar 1783-cü ildə Maku şəhərində Hacı Mirzə Müslüm İrəvaninin ailəsində dünyaya gəlib. Onun atası öz ailəsi ilə birlikdə İrəvandan Maku şəhərinə köçüb, burada güzəranını kargüzarlıqla keçirib.

Abbas ibtidai təhsilini atasından alıb. O, həddi-buluğa çatandan sonra Xoy şəhərinə yollanıb və orada mədrəsə təhsili almağa başlayıb. Oradan Azərbaycanın digər şəhərlərinə səfər edib. Səfər və səyahətlərdən sonra Həmədana gedib, orada Axund Molla Əbdüssəməd Həmədaninin şagirdi olub. Axund Əbdüssəməd Həmədani məşhur "Bəhrül maarif" kitabının müəllifidir. O, dövrünün böyük sufi şeyxlərindən sayılırdı. Abbas bir qədər sonra axundun müridlərindən olur. Mürşidi həcc ziyarətlərindən birində vəfat edir və Molla Abbas onu əvəz etmək uçun vəsait düzəldib Məkkəyə yola düşür, həccin qanunlarını yerinə yetirərək Hacı adını daşımağa başlayır.

Hacı Molla Abbas həcc fərizəsini yerinə yetirdikdən sonra Həmədana qayıdır, burada elmləri və sufiliyin sirlərini tamam-kamal öyrənir. Sonra Təbrizdə yaşamağa başlayır. O, ustadı Axund Molla Əbdüssəmədin təriqətini inkişaf etdirir və yayır. Bu dönəmdə Hacı Mirzə Ağası kimi məşhur olur. Bir müddətdən sonra Axund Abbas İrəvani Təbrizdə vəliəhd Abbas mirzə Naibüssəltənənin uşaqlarının, o cümlədən Məhəmməd mirzənin müəllimi təyin olunur. Təlim və tədris prosesində tədricən Məhəmməd mirzəyə aramla nüfuz edərək onu özünə xas olan xüsusiyyətlərə istiqamətləndirir, onunla yaxın, məhrəmanə ünsiyyət yaradır. Rəvayətə görə bir gün mürşid öz müridlərinə gələcəyi barədə məlumat verərək deyib ki, onun gələcəyi İran dövləti ilə əlaqədar olacaq.

Fətəli şah 1834-cü ildə İsfahanda vəfat etdikdən sonra onun 60 oğlu olmasına baxmayaraq Abbas mirzənin boyuk oğlu Məhəmməd mirzə, Rusiya ilə İran dövləti arasında 1828-ci ildə bağlanmıs Türkmənçay müqaviləsinin 7-ci bəndinə əsasən, taxt-taca sahib olur. Məhəmməd sah 1834-cü ildə səltənət taxtına əyləşdikdən sonra fazil və alim kimi İranda çox məşhur olan Mirzə Əbülqasim Qaimməqam Sanini Baş nazir təyin edir. Lakin onun sədarəti yalnız 8 ay çəkir. Bu müddət ərzində Fətəli şahın saysız-hesabsız övladlarının hər biri özünü səltənətin varisi hesab edirdi. Nəticədə Məhəmməd şahı Qaimməqamı aradan götürməyə vadar edirlər. Qaimməqam öldürüldükdən sonra onun yerinə bir çoxları əyləşməyə çalışsa da, Məhəmməd şah həmin vəzifəyə öz müəllimi və mürşidi Mirzə Ağası Makunu təyin edir. Onun isə siyasətdən və dövləti idarə etməkdən xəbəri yox idi.

Bəhmən mirzə Qacar yazır: “Mirzə Ağası Maku 70 yaşından sonra mədrəsə küncündən çıxıb, dünyanın heç bir qayda-qaunundan agah olmadığı halda, vəzirlik məqamına qədəm basdı və tamam 13 il bütün İran məmləkətinin istiqlal və ixtiyarına verildi. O, öz ürəyi istədiyini etdi və bütün İranda pis söz-söhbətə səbəb olan işlər gördü”. (Bəhmən mirzə Qacar, Şükürnameyi-şahənşahi, Bakı, “Şuşa”, 1999, -64 səh. s.7)

Məhəmmədhəsən xan Müqəddəm-Marağayi yazır ki, Hacı Mirzə Ağası Qacarlar məmləkətində “Şəxsi-əvvəl” adlanırdı. (Məhəmmədhəsən xan Etimadəssəltənə, Ṣədr ət-təvarix, red. M. Müşiri, Tehran, 1349/1970, -351 səh. s. 153.)

Hacı Mirzə Ağası siyasi rəqiblərini aradan götürürdü. Əvvəlcə Mirzə Nəsrullah Sədrülməmalik Ərdəbilini, sonra Mirzə Əbülqasim Qaemməqamı sıradan çıxardıb.

Buna baxmayaraq Hacı Mirzə Ağası 14 il İran dövlətinin sədri-əzəmi olub. O, Məhəmməd şahın nüfuzlu, onun işlərini dürüst icra edən vəziri idi və "birinci şəxs" ləqəbi ilə məşhur olub (bu ləqəb Avropada işlənən "Baş nazir" sözünün tərcuməsindən əmələ gəlmişdi, ingiliscə "premyer ministr" birinci, əvvəlinci şəxs deməkdir). Lakin ətrafındakılar onun işindən razı deyildilər. Onlar bir necə dəfə Məhəmməd şaha xatırladıblar ki, o, bütün işləri Mirzə Ağası Makuluya verməklə dövlətin böhrana doğru getməsinə səbəb olub. Məhəmməd şah isə bu sözlərə qulaq asmırdı. Onun barəsində yazılan məktubları Mirzə Ağasıya verdikdə o, bunların onun duşmənləri tərəfindən yazıldığını bildirirdi.

Mirzə Şəfi Vazehin satiralarında ən çox tənqid etdiyi şəxs Məhəmməd şahın Baş vəziri, rus səyyahı Beryozinin “İranın Rişeylisi” adlandırdığı Mirzə Hacı Ağasıdır. Qeyd edək ki, Hacı Mirzə Ağası da şair idi. Fəxri təxəllüsü ilə dini motivli şeirlər yazırdı. Hacı Mirzə Ağası şeirlərini əsasən ərəb və fars dillərində qələmə alırdı:

Qara saçların dağılıb səpiləndə yanaqlara,
Deyəsən buludlar örtür ay üzünü ara-sıra.
Soruşdum neyçün belə pərişan olmuşdur zülflərin,
Dedi: Həbəş sultanı qoşun çəkmişdir saçlara.

Hacı Mirzə Ağası Maku Məhəmməd şahın məsləhəti ilə Fətəli şahın 13-cü qızı olan İzzətnisə xanımla evlənib. Bu qadın həm də Rzaqulu xan Hidayətin bibisi qızı idi, öz əmisi oğluna, Fətəli şahın qardaşı oğluna ərə verilib. Lakin əri ölüb və həcc ziyarətinə səfər edərkən həmin zəvvarlar içərisində Hacı Mirzə Ağası İrəvani də dərviş libasında olub. Bu şahzadə xanımın dul olduğunu bilərək ona meyl edib, lakin qadın nökərlərinə göstəriş verib ki, Molla Abbas dərvişə çubuq vursunlar və onu zəvvarların arasından qovsunlar. Elə də ediblər. Hacı Mirzə Ağası Məhəmməd şah vəfat etdikdən sonra (1848-ci ildə) Şah Əbdüləzimdə bəstdə əyləşib və mədrəsənin bir hucrəsində qalmağa qərar verib. Nasirəddin şah Qacar Təbrizdən Tehrana gələrək taxta əyləşdikdən sonra Mirzə Ağası onun icazəsi ilə Ətəbata gedib və 1849-cu ildə 68 yasında orada vəfat edib. Kərbəla şəhərində dəfn olunub. Onun övladı olmayıb. Oğulluğu Allahqulu xan Elxanini yetişdirib.

Müəllifin bütün yazıları - Ənvər ÇİNGİZOĞLU

Bütün yazarlar

Ana səhifəyə dön